Την ημέρα που θα σταματήσει ο κόσμος

Δεν πάει άλλο με την ακρίβεια, με την οικονομική ασφυξία, με την παιδεία που υποβαθμίζεται, με την εργασία που εξαντλεί και δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή ζωή. Δεν πάει άλλο με την αίσθηση ότι οι αποφάσεις παίρνονται μακριά από τους ανθρώπους που πληρώνουν καθημερινά το τίμημά τους.

Κι όμως, κάπου στη διαδρομή, το μήνυμα χάνεται.

Μια διαδήλωση ξεκινά με έναν σκοπό. Μια κοινωνική απαίτηση, μια αδικία, μια ανάγκη να ακουστεί η φωνή του κόσμου. Γύρω από αυτήν την απαίτηση συγκεντρώνονται άνθρωποι διαφορετικοί μεταξύ τους, με διαφορετικές απόψεις, διαφορετικές αντοχές, διαφορετικές προσδοκίες. Αυτό είναι η δύναμη ενός μαζικού κινήματος. Είναι όμως και η μεγάλη του δυσκολία.

Γιατί όταν δεν υπάρχει κοινό σχέδιο, όταν δεν υπάρχει συνεννόηση, όταν δεν υπάρχει μια συλλογική απόφαση για το πού θέλεις να πας και πώς θα φτάσεις εκεί, το πλήθος κινδυνεύει να χάσει τον προσανατολισμό του.

Και τότε, δίπλα σε εκείνους που κατέβηκαν στον δρόμο για να διεκδικήσουν, εμφανίζονται εκείνοι που θέλουν να εκτονώσουν τον θυμό τους με κάθε τρόπο. Εκείνοι που βρίσκουν την ευκαιρία να λεηλατήσουν. Εκείνοι που λειτουργούν με δικές τους επιδιώξεις. Ακόμη και όσοι μπορεί να επιχειρούν να εκμεταλλευτούν ή να υπονομεύσουν μια κινητοποίηση για πολιτικούς σκοπούς.

Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: η συζήτηση μετατοπίζεται.

Δεν συζητάμε πια για τους μισθούς, την ακρίβεια, την κοινωνική ανισότητα και την αδυναμία μιας ολόκληρης γενιάς να σχεδιάσει το μέλλον της. Συζητάμε για τις σπασμένες βιτρίνες, τις φωτιές, τις καταστροφές. Το αρχικό αίτημα περνά σε δεύτερη μοίρα και η εικόνα της σύγκρουσης καταλαμβάνει όλο τον δημόσιο χώρο.

Έτσι, εκείνος που κατέβηκε στον δρόμο για να διεκδικήσει κάτι καλύτερο μπορεί να καταλήξει θεατής μιας ήττας που άρχισε πριν καν ολοκληρωθεί η διαδήλωση.

Ο σκοπός μιας διαδήλωσης δεν είναι να κάψουμε τα μαγαζιά της πόλης. Είναι να γίνει αδύνατο για την εξουσία να αγνοήσει το μήνυμα εκείνων που βρίσκονται στον δρόμο.

Και εδώ βρίσκεται μια μεγάλη αντίφαση των κοινωνικών κινημάτων της εποχής μας: διαθέτουν συχνά οργή, αριθμούς και διάθεση για σύγκρουση, αλλά όχι πάντοτε τη διάρκεια, την οργάνωση και το κοινό σχέδιο που απαιτούνται για να μετατρέψουν αυτή την οργή σε πραγματική αλλαγή.

Η εξουσία έχει σχέδιο. Εσύ;

Η εξουσία δεν λειτουργεί μόνο τη στιγμή που ξεσπά μια διαδήλωση. Έχει θεσμούς, μηχανισμούς, οικονομικούς πόρους, επικοινωνιακά μέσα και τη δυνατότητα να περιμένει. Μπορεί να απορροφήσει ένα κύμα οργής, να αφήσει τον χρόνο να περάσει και να συνεχίσει τη λειτουργία της όταν οι δρόμοι αδειάσουν.

Ο πολίτης, αντίθετα, πρέπει την επόμενη ημέρα να πάει στη δουλειά του. Να πληρώσει το ενοίκιο, το ρεύμα, το σούπερ μάρκετ. Να φροντίσει την οικογένειά του. Να συνεχίσει να ζει μέσα στο σύστημα από το οποίο διαμαρτύρεται ότι ασφυκτιά.

Η εξουσία το γνωρίζει αυτό. Γνωρίζει ότι ο χρόνος, η καθημερινότητα και η ανάγκη επιβίωσης μπορούν να αποδυναμώσουν ακόμη και την πιο δυνατή κοινωνική έκρηξη.

Δεν χρειάζεται να νικήσει κάθε διαδήλωση στον δρόμο. Αρκεί πολλές φορές να περιμένει μέχρι να επιστρέψει ο καθένας στη μοναχική του καθημερινότητα.

Γι’ αυτό και το ζήτημα δεν είναι απλώς πόσοι άνθρωποι θα συγκεντρωθούν σε μια πλατεία. Είναι τι θα συμβεί την επόμενη ημέρα. Την επόμενη εβδομάδα. Τον επόμενο μήνα.

Θα υπάρχει συνέχεια; Θα υπάρχουν συνελεύσεις, συλλογικές αποφάσεις, κοινά αιτήματα και διαδικασίες λογοδοσίας; Θα μπορούν οι άνθρωποι να συντονιστούν χωρίς να χρειάζεται να υποταχθούν σε έναν αρχηγό; Θα μπορούν να διαφωνούν χωρίς να διαλύονται;

Γιατί άλλο πράγμα η απουσία αρχηγού και άλλο πράγμα η απουσία οργάνωσης.

Ένα κίνημα δεν χρειάζεται απαραίτητα έναν άνθρωπο στην κορυφή για να αποκτήσει κατεύθυνση. Χρειάζεται, όμως, τρόπο να αποφασίζει, να συντονίζεται, να προστατεύει τη συλλογική του δράση και να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του.

Η οριζόντια οργάνωση δεν σημαίνει ότι όλοι κάνουν ό,τι θέλουν. Σημαίνει ότι η δύναμη δεν συγκεντρώνεται αυθαίρετα στα χέρια λίγων, αλλά χτίζεται μέσα από τη συμμετοχή πολλών.

Χωρίς συνεννόηση, το πλήθος μπορεί να γίνει εύκολο θύμα της σύγχυσης. Με συνεννόηση, μπορεί να γίνει κοινωνική δύναμη.

Δεν χρειάζεται να καεί μια πόλη για να αρχίσει να τρέμει η εξουσία

Ας φανταστούμε κάτι διαφορετικό.

Όχι μια ακόμη νύχτα με φωτιές και συγκρούσεις. Όχι μια ακόμη ημέρα κατά την οποία οι τηλεοπτικές κάμερες αναζητούν τις πιο εντυπωσιακές εικόνες. Όχι μια ακόμη συζήτηση που θα τελειώσει με καταδίκες, αναλύσεις και υποσχέσεις οι οποίες θα ξεχαστούν λίγες ημέρες αργότερα.

Ας φανταστούμε την ημέρα που οι άνθρωποι θα αποφασίσουν συλλογικά να σταματήσουν να λειτουργούν σαν μεμονωμένα γρανάζια.

Την ημέρα που η εργασία θα πάψει να θεωρείται μια αυτονόητη υποχρέωση, ανεξάρτητα από τους όρους και την αξιοπρέπεια με τους οποίους παρέχεται. Την ημέρα που οι εργαζόμενοι θα μπορούν να συντονιστούν και να διεκδικήσουν καλύτερες συνθήκες. Την ημέρα που οι πολίτες θα απαιτήσουν ουσιαστικές αλλαγές στην οικονομία, στην παιδεία, στην υγεία και στην κοινωνική προστασία, όχι μόνο με ένα σύνθημα, αλλά με διαρκή συμμετοχή.

Και, πάνω απ’ όλα, την ημέρα που η κοινωνία θα καταλάβει τη δύναμη που έχει όταν συνεργάζεται.

Γιατί η οικονομία δεν είναι ένα αφηρημένο σύννεφο πάνω από τα κεφάλια μας. Είναι η καθημερινή δραστηριότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Είναι εκείνος που παράγει, εκείνη που μεταφέρει, ο εργαζόμενος που εξυπηρετεί, ο άνθρωπος που φροντίζει, ο αγρότης που καλλιεργεί, ο υπάλληλος που οργανώνει, ο καταναλωτής που αγοράζει.

Είναι ένα τεράστιο δίκτυο αλληλεξαρτήσεων.

Ο καπιταλισμός παρουσιάζεται συχνά σαν ένας μηχανισμός που κινείται μόνος του, σαν ένας φυσικός νόμος που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Όμως δεν κινείται μόνος του. Χρειάζεται εργασία, παραγωγή, μεταφορές, ενέργεια, συναλλαγές και κατανάλωση. Χρειάζεται ανθρώπους που καθημερινά συμμετέχουν στη λειτουργία του.

Και αυτή ακριβώς η εξάρτηση αποκαλύπτει μια δυνατότητα: όταν οι άνθρωποι οργανώνονται συλλογικά, μπορούν να διεκδικήσουν αλλαγές που δεν θα μπορούσαν να πετύχουν ο καθένας μόνος του.

Τι θα συνέβαινε αν σταματούσαμε να αγοράζουμε;

Στις ταινίες με αποκάλυψη ζόμπι υπάρχει συχνά μια εικόνα που μας φαίνεται αυτονόητη: οι πόλεις αδειάζουν, τα εργοστάσια σιωπούν, τα καταστήματα κλείνουν, οι μεταφορές διακόπτονται. Ολόκληρος ο πολιτισμός που γνωρίζουμε αποκαλύπτεται ξαφνικά ως κάτι εύθραυστο, εξαρτημένο από τη συνεχή κίνηση ανθρώπων και αγαθών.

Στην πραγματική ζωή, βέβαια, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Μια γενικευμένη διακοπή εργασίας ή κατανάλωσης θα επηρέαζε και τους ίδιους τους εργαζομένους, τις μικρές επιχειρήσεις και τους ανθρώπους που βρίσκονται ήδη σε δύσκολη θέση. Γι’ αυτό η κοινωνική αλλαγή χρειάζεται σχέδιο, αλληλεγγύη, συλλογικές δομές και προστασία των πιο ευάλωτων.

Αλλά το ερώτημα παραμένει.

Τι θα συνέβαινε αν εκατομμύρια άνθρωποι αποφάσιζαν να μην αποδεχτούν πλέον παθητικά τους όρους με τους οποίους εργάζονται, καταναλώνουν και ζουν;

Τι θα συνέβαινε αν η διαμαρτυρία δεν τελείωνε με την επιστροφή στο σπίτι, αλλά συνεχιζόταν με απεργίες, μποϊκοτάζ, συλλογικές πρωτοβουλίες, αλληλέγγυα δίκτυα και οργανωμένη πίεση για συγκεκριμένες αλλαγές;

Τι θα συνέβαινε αν οι εργαζόμενοι δεν ήταν αναγκασμένοι να παλεύουν ο καθένας μόνος του απέναντι στον εργοδότη του; Αν οι καταναλωτές δεν αντιμετωπίζονταν αποκλειστικά ως μονάδες αγοραστικής δύναμης; Αν οι άνθρωποι άρχιζαν να χτίζουν δομές που τους επιτρέπουν να στηρίζουν ο ένας τον άλλον;

Εκεί βρίσκεται η ουσία.

Δεν είναι ανάγκη να φανταζόμαστε μια ξαφνική κατάρρευση του κόσμου για να αντιληφθούμε ότι ο κόσμος μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά.

Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται μόνο στη δυνατότητα να σταματήσεις κάτι. Βρίσκεται και στην ικανότητα να οργανώσεις αυτό που θα έρθει μετά.

Η οργή δεν είναι στρατηγική.

Ο θυμός είναι η αρχή. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν είναι σωστό και αρνείται να συνεχίσει να το αποδέχεται.

Αλλά ο θυμός από μόνος του δεν αποτελεί σχέδιο.

Μπορεί να ενώσει ανθρώπους για μια νύχτα και να τους αφήσει διασκορπισμένους το επόμενο πρωί. Μπορεί να γεννήσει ένα δυνατό σύνθημα χωρίς να δημιουργήσει τις συνθήκες για να γίνει πράξη. Μπορεί να στρέψει τα βλέμματα πάνω σε μια αδικία, χωρίς να εξασφαλίσει ότι αυτή θα διορθωθεί.

Και όταν η μία πλευρά διαθέτει οργάνωση, πόρους, εμπειρία και σταθερούς μηχανισμούς, ενώ η άλλη βασίζεται μόνο στην αυθόρμητη έκρηξη, η ανισορροπία είναι μεγάλη.

Δεν σημαίνει ότι κάθε οργανωμένο κίνημα νικά. Ούτε ότι η αυθόρμητη δράση είναι άχρηστη. Η ιστορία έχει δείξει ότι οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές μπορούν να ξεκινήσουν από απρόβλεπτες στιγμές. Για να διαρκέσουν, όμως, χρειάζονται ανθρώπους που θα αναλάβουν να τις συνεχίσουν.

Χρειάζονται μνήμη, εμπειρία, αλληλεγγύη, κοινά αιτήματα και δημοκρατικές διαδικασίες. Χρειάζονται τη δυνατότητα να μετατρέψουν μια στιγμιαία άρνηση σε μια διαρκή κοινωνική πρόταση.

Γιατί η εξουσία μπορεί να περιμένει να τελειώσει μια πορεία. Μπορεί να περιμένει να σβήσουν οι φωτιές και να αδειάσουν οι πλατείες.

Το ερώτημα είναι αν μπορεί να αγνοήσει μια κοινωνία που εξακολουθεί να διεκδικεί την επόμενη ημέρα.

Την ημέρα που θα σταματήσει ο κόσμος

Ίσως, τελικά, η πιο κρίσιμη ημέρα να μην είναι εκείνη κατά την οποία θα γεμίσουν οι δρόμοι.

Ίσως να είναι εκείνη κατά την οποία θα συνειδητοποιήσουμε ότι δεν αρκεί να φωνάζουμε πως δεν πάει άλλο. Πρέπει να αποφασίσουμε τι θέλουμε να αλλάξει, πώς θα το διεκδικήσουμε και πώς θα παραμείνουμε ενωμένοι όταν θα αρχίσουν οι δυσκολίες.

Την ημέρα που η κοινωνική οργή θα αποκτήσει διάρκεια.

Την ημέρα που η αλληλεγγύη θα πάψει να είναι μια λέξη σε ένα πανό και θα γίνει καθημερινή πρακτική.

Την ημέρα που ο εργαζόμενος θα καταλάβει ότι ο συνάδελφός του δεν είναι αντίπαλος. Που ο φτωχός δεν θα κατηγορεί τον φτωχότερο. Που οι άνθρωποι θα αντιληφθούν ότι οι ατομικές τους δυσκολίες δεν είναι πάντοτε ατομικές αποτυχίες, αλλά συχνά συνδέονται με ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Την ημέρα που θα σταματήσουμε να βλέπουμε ο ένας τον άλλον σαν ανταγωνιστές και θα αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε τη δύναμη της συλλογικής δράσης.

Δεν ξέρω αν αυτή η ημέρα θα έρθει σύντομα. Δεν ξέρω αν θα πάρει τη μορφή μιας γενικής απεργίας, ενός μαζικού κινήματος, μιας μεγάλης κοινωνικής αναδιοργάνωσης ή πολλών μικρότερων αγώνων που θα συνδεθούν μεταξύ τους.

Ξέρω, όμως, ότι η οργή χωρίς κατεύθυνση μπορεί να εξαντληθεί. Ότι η καταστροφή χωρίς κοινωνικό σχέδιο δεν εγγυάται την αλλαγή. Και ότι η επιστροφή στην ίδια καθημερινότητα, χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα ουσιαστικό, είναι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους με τους οποίους το σύστημα επιβιώνει.

Η εξουσία δεν φοβάται απαραίτητα τον θυμό σου. Μπορεί να τον περιμένει, να τον διαχειριστεί, να τον εκμεταλλευτεί ή να τον αφήσει να ξεθυμάνει.

Αυτό που μπορεί να αλλάξει τους συσχετισμούς είναι μια κοινωνία που γνωρίζει τι θέλει, που οργανώνεται δημοκρατικά, που επιμένει και που δεν εγκαταλείπει τον αγώνα μόλις σβήσουν οι κάμερες.

Γιατί η ημέρα που θα σταματήσει ο κόσμος δεν θα είναι υποχρεωτικά η ημέρα που θα καταρρεύσουν τα πάντα.

Μπορεί να είναι η ημέρα που θα σταματήσουμε εμείς να αποδεχόμαστε ότι τα πάντα πρέπει να συνεχίζονται όπως είναι.

Και τότε, ίσως, η πιο σημαντική ερώτηση να μην είναι ποιος θα νικήσει στον δρόμο.

Αλλά ποιοι θα είμαστε όταν επιστρέψουμε από αυτόν.

Και τι θα έχουμε αποφασίσει να χτίσουμε μαζί.

By #funkycranky