Αυτή είναι η εμπειρία της υπνικής παράλυσης, μιας κατάστασης που, σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Μπαλάντ Τζαλάλ, έχει βιώσει τουλάχιστον μία φορά έως και ένας στους πέντε ανθρώπους.
Ο επιστήμονας, ο οποίος έχει αφιερώσει την καριέρα του στη μελέτη του φαινομένου, εξηγεί σε συνέντευξή του στον Guardian γιατί ο εγκέφαλος δημιουργεί αυτές τις τρομακτικές εικόνες, πώς γεννιέται η αίσθηση μιας απειλητικής παρουσίας και γιατί οι άνθρωποι σε διαφορετικά μέρη του κόσμου βλέπουν διαφορετικά πλάσματα.
Για τον Τζαλάλ, η υπνική παράλυση δεν αποτελεί απλώς μια παράξενη διαταραχή του ύπνου, αλλά ένα παράθυρο στον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος κατασκευάζει την αντίληψη της πραγματικότητας. Στο νέο του βιβλίο «The Phantom Mind: Insights from the Borderlands of Sleep», που κυκλοφορεί στις 12 Νοεμβρίου, εξετάζει πώς οι παραισθήσεις, η αντίληψη του σώματος και η συνείδηση συνδέονται μεταξύ τους.
Γιατί ο εγκέφαλός μας δημιουργεί τρομακτικά πλάσματα
Σύμφωνα με τον Τζαλάλ, το κλειδί για την κατανόηση του φαινομένου βρίσκεται σε μια προσωρινή ασυμφωνία ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση. Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, όταν βλέπουμε τα περισσότερα έντονα όνειρα, ο εγκέφαλος προκαλεί φυσιολογική παράλυση των περισσότερων σκελετικών μυών, ώστε να μην εκτελούμε στην πραγματικότητα τις κινήσεις που κάνουμε στα όνειρά μας.
Ωστόσο, μερικές φορές, η περιοχή του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τις αισθητηριακές πληροφορίες αρχίζει να ξυπνά προτού υποχωρήσει αυτή η παράλυση. Έτσι, ο άνθρωπος αποκτά επίγνωση του περιβάλλοντός του, αλλά εξακολουθεί να μην μπορεί να κινηθεί. «Τα όρια μεταξύ του κόσμου των ονείρων και του κόσμου της εγρήγορσης γίνονται πολύ θολά», εξηγεί ο επιστήμονας.
Αυτό που ακολουθεί είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να ερμηνεύσει γιατί το σώμα βρίσκεται καθηλωμένο και γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί να μιλήσει ή να αντιδράσει. Σε αυτή την κατάσταση ευαλωτότητας, μπορεί να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι κάποιος τον απειλεί. «Όταν είσαι παράλυτος και δεν μπορείς να μιλήσεις, οι σκέψεις σου στρέφονται σε έναν πιθανό θηρευτή, σε κάποιον που προσπαθεί να σου κάνει κακό. Αισθάνεσαι πολύ ευάλωτος», αναφέρει ο Τζαλάλ.
Όπως εξηγεί, ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν αφηγητής: συνδέει τις διαθέσιμες πληροφορίες και δημιουργεί μια ιστορία για να εξηγήσει αυτό που συμβαίνει.
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξηγήσεις του νευροεπιστήμονα αφορά το γιατί τόσο πολλοί άνθρωποι βλέπουν ανθρώπινες μορφές, φαντάσματα ή δαιμονικά πλάσματα και όχι απλώς αφηρημένες εικόνες. Ο ίδιος εκτιμά ότι κατά την υπνική παράλυση διαταράσσονται προσωρινά τα εγκεφαλικά συστήματα που σχετίζονται με την αντίληψη του σώματός μας. «Πιστεύουμε ότι ορισμένα από τα συστήματα που σχετίζονται με την εικόνα του σώματος διαστρεβλώνονται και, γι’ αυτόν τον λόγο, τείνουμε να έχουμε παραισθήσεις με ανθρώπινες μορφές. Αισθανόμαστε ότι υπάρχει ένα φάντασμα στο δωμάτιο μαζί μας», εξηγεί.
Ο Τζαλάλ περιγράφει στη συνέντευξή του μια προσωπική εμπειρία κατά την οποία είδε ένα είδος σωσία του. Είχε την αίσθηση ότι συνομιλούσε με τον εαυτό του, προσπαθώντας να καταλάβει ποιος από τους δύο ήταν ο πραγματικός. Σε άλλη περίπτωση που αναφέρεται, ένα κορίτσι που βίωσε υπνική παράλυση έβλεπε τον εαυτό του στον καθρέφτη του δωματίου του να μεταμορφώνεται σε ένα τερατώδες πλάσμα.
Ο επιστήμονας εξηγεί ότι όταν κάποιος προσπαθεί απεγνωσμένα να κινηθεί, αλλά το σώμα δεν ανταποκρίνεται, δημιουργούνται ασυνήθιστα εγκεφαλικά σήματα που μπορούν να επηρεάσουν την αντίληψη του σώματος και να συμβάλουν στην εμφάνιση τέτοιων μορφών.
Γιατί τα πλάσματα μάς φαίνονται τόσο αληθινά
Το στοιχείο που κάνει την υπνική παράλυση ιδιαίτερα τρομακτική είναι ότι οι άνθρωποι δεν αισθάνονται πως ονειρεύονται. Αντίθετα, έχουν την εντύπωση ότι είναι ξύπνιοι, βλέπουν το πραγματικό δωμάτιό τους και αντιλαμβάνονται την παρουσία ενός πλάσματος σαν να βρίσκεται πράγματι μπροστά τους. «Αυτή είναι η ίδια η φύση της υπνικής παράλυσης που την κάνει τόσο συναρπαστική», αναφέρει ο Τζαλάλ. Σύμφωνα με τον ίδιο, πρόκειται για πραγματικές παραισθήσεις και όχι απλώς για συνηθισμένα όνειρα.
Ο νευροεπιστήμονας συνδέει την εξαιρετική ένταση αυτών των εμπειριών με νευροχημικούς μηχανισμούς και ειδικότερα με τους υποδοχείς σεροτονίνης στους οποίους δρουν και ορισμένες ψυχεδελικές ουσίες. Η υπόθεσή του είναι ότι η ενεργοποίηση τέτοιων μηχανισμών μπορεί να συμβάλλει σε συναισθήματα ακραίου τρόμου, τα οποία ο εγκέφαλος επιχειρεί στη συνέχεια να αποδώσει σε κάποια εξωτερική απειλή.
Καθοριστικό ρόλο παίζει και η αμυγδαλή, μια μικρή δομή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην επεξεργασία του φόβου. Όσο μεγαλύτερη είναι η ενεργοποίησή της, τόσο εντονότερος μπορεί να γίνει ο τρόμος και τόσο πιο απειλητικές οι εικόνες που αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος.
Γιατί άλλοι βλέπουν δαίμονες και άλλοι… εξωγήινους
Ένα ακόμη παράδοξο είναι ότι τα πλάσματα που εμφανίζονται κατά την υπνική παράλυση δεν είναι ίδια σε όλες τις κοινωνίες. Ο Τζαλάλ εξηγεί ότι οι πολιτισμικές αντιλήψεις, οι θρησκευτικές παραδόσεις και οι ιστορίες που έχουμε ακούσει επηρεάζουν σημαντικά το περιεχόμενο των παραισθήσεων. Για παράδειγμα, κάποιος που ασχολείται με την επιστημονική φαντασία μπορεί να δει έναν εξωγήινο, ενώ στην Αίγυπτο είναι πιθανότερο να εμφανιστεί ένα τζίνι, δηλαδή ένα υπερφυσικό ον της τοπικής παράδοσης.
Μια άλλη συχνά αναφερόμενη μορφή είναι ο λεγόμενος «άνθρωπος με το καπέλο» (Hat Man), μια σκοτεινή ανθρώπινη φιγούρα που οι ερευνητές παρομοιάζουν με χαρακτήρες ταινιών τρόμου, όπως ο Φρέντι Κρούγκερ.
Στην Ιταλία και στην Αίγυπτο, όπου υπάρχουν έντονες λαϊκές παραδόσεις γύρω από την υπνική παράλυση, οι άνθρωποι ενδέχεται να είναι περισσότερο εξοικειωμένοι με συγκεκριμένες περιγραφές τρομακτικών πλασμάτων. «Η γιαγιά σου μπορεί να σου πει ότι υπάρχει ένα τέρας που έρχεται τη νύχτα και μοιάζει κάπως έτσι», αναφέρει χαρακτηριστικά ο επιστήμονας.
Αντίστοιχες δοξασίες υπάρχουν και στην ελληνική λαϊκή παράδοση, με χαρακτηριστικότερη τη «Μαύρη Μόρα» ή «βραχνά», μια κακόβουλη μορφή που συχνά περιγράφεται ως ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία εμφανίζεται τη νύχτα, κάθεται στο στήθος του κοιμώμενου και του προκαλεί αίσθημα ασφυξίας και αδυναμία κίνησης.
Αυτές οι ιστορίες μπορούν να επηρεάσουν τις προσδοκίες και τους φόβους του ανθρώπου, διαμορφώνοντας τις εικόνες που θα βιώσει κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου. Μάλιστα, ο φόβος ότι το φαινόμενο θα επαναληφθεί μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: το άτομο φοβάται να κοιμηθεί, το άγχος αυξάνεται και η υπνική παράλυση μπορεί να εμφανίζεται συχνότερα.
Ο τρόμος μπορεί να αφήσει ψυχολογικά τραύματα
Παρότι η υπνική παράλυση θεωρείται γενικά ακίνδυνη ως προς τη σωματική λειτουργία, η ψυχολογική εμπειρία μπορεί να είναι εξαιρετικά έντονη. Ο Τζαλάλ εξηγεί ότι συναντά συχνά το φαινόμενο σε ανθρώπους με αγχώδεις διαταραχές, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η εμπειρία μπορεί να επιδεινώσει το άγχος ή ακόμη και να συνδεθεί με συμπτώματα μετατραυματικού στρες. Επικαλείται μάλιστα μελέτη του 2004, κατά την οποία άνθρωποι που είχαν βιώσει ιδιαίτερα τρομακτικά επεισόδια υπνικής παράλυσης άκουγαν ηχογραφήσεις στις οποίες περιέγραφαν τις εμπειρίες τους. Κατά την ακρόαση, οι καρδιακοί παλμοί τους αυξάνονταν και παρουσίαζαν έντονη εφίδρωση. Οι αντιδράσεις αυτές ήταν συγκρίσιμες με εκείνες ανθρώπων που άκουγαν αφηγήσεις δικών τους τραυματικών εμπειριών σχετικών με μετατραυματικό στρες.
Ο ίδιος ο επιστήμονας γνώρισε το φαινόμενο όταν ήταν 18 ή 19 ετών, στην Κοπεγχάγη. «Ήμουν ξαπλωμένος στο κρεβάτι μου και ένα φάντασμα προσπαθούσε να με σκοτώσει», θυμάται. Η εμπειρία ήταν τόσο συγκλονιστική, ώστε αποφάσισε να αναζητήσει επιστημονική εξήγηση. Αυτή η προσωπική περιπέτεια τον οδήγησε να σπουδάσει τον εγκέφαλο, αρχικά στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, στη συνέχεια στην Καλιφόρνια, στο Κέιμπριτζ και τελικά στο Χάρβαρντ.
Πόσο διαρκεί η υπνική παράλυση και πώς μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε
Παρότι σε όσους τη βιώνουν η εμπειρία μπορεί να μοιάζει ατελείωτη, τα επεισόδια που έχουν καταγραφεί σε εργαστηριακές συνθήκες διαρκούν συνήθως από λίγα δευτερόλεπτα έως λίγα λεπτά. Ο Τζαλάλ έχει ακούσει ανθρώπους να ισχυρίζονται ότι παρέμειναν παράλυτοι για μία ώρα, ωστόσο θεωρεί τέτοια διάρκεια εξαιρετικά απίθανη.
Για την αντιμετώπιση των επαναλαμβανόμενων επεισοδίων έχει αναπτύξει μια τεχνική που αποσκοπεί στη διακοπή του κύκλου φόβου και άγχους. Προτείνει, αρχικά, να κλείνει ο άνθρωπος τα μάτια του, ώστε να περιορίζει τα οπτικά ερεθίσματα που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις παραισθήσεις. Στη συνέχεια, είναι σημαντικό να υπενθυμίζει στον εαυτό του ότι πρόκειται για ένα συνηθισμένο και παροδικό φαινόμενο, το οποίο δεν αποτελεί πραγματική απειλή. Αντί να προσπαθεί απεγνωσμένα να κινηθεί, ο Τζαλάλ προτείνει να αποδεχθεί προσωρινά την ακινησία και να στρέψει την προσοχή του σε κάτι ευχάριστο ή καθησυχαστικό. Όπως εξηγεί, η προσπάθεια βίαιης κίνησης μπορεί ορισμένες φορές να ενισχύσει την αίσθηση πίεσης στο στήθος και στα άκρα, επιδεινώνοντας τον πανικό.
Μια μικρή πιλοτική μελέτη στην Ιταλία, σε ασθενείς με ναρκοληψία που παρουσίαζαν συχνά επεισόδια, κατέγραψε μείωση της υπνικής παράλυσης κατά περίπου 50% με την εφαρμογή της συγκεκριμένης προσέγγισης. Ωστόσο, πρόκειται για προκαταρκτικά αποτελέσματα που χρειάζονται επιβεβαίωση από μεγαλύτερες έρευνες.
