Οι ιαπωνικές μάσκες δεν είναι απλώς διακοσμητικά αντικείμενα ή σύμβολα τρόμου. Συνδέονται με το θέατρο, τη θρησκευτική παράδοση, τη λαογραφία και τις αντιλήψεις της ιαπωνικής κοινωνίας γύρω από τη φύση, τα πνεύματα, την τύχη, την κακοτυχία και τα ανθρώπινα συναισθήματα.
Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι μάσκες του παραδοσιακού θεάτρου 𝗡𝗼𝗵 (能), όπου το πρόσωπο του ηθοποιού αντικαθίσταται από μια ξύλινη μάσκα.
Στο θέατρο αυτό η μάσκα δεν λειτουργεί απλώς ως αναπαράσταση ενός χαρακτήρα. Με την κλίση του κεφαλιού, τον φωτισμό και την κίνηση του σώματος μπορεί να αλλάξει η έκφρασή της στα μάτια του θεατή.
Έτσι, μια ίδια μάσκα μπορεί να μοιάζει διαφορετική ανάλογα με τη γωνία από την οποία φωτίζεται.
Το 𝗡𝗼𝗵 διαμορφώθηκε ως ιδιαίτερη θεατρική μορφή κατά τον 14ο αιώνα και εξελίχθηκε μέσα από παλαιότερες μορφές θεάματος, ενώ οι μάσκες απέκτησαν κεντρικό ρόλο στην απόδοση θεών, πνευμάτων, δαιμόνων, γυναικών και άλλων υπερφυσικών μορφών.
Το Εθνικό Μουσείο του Τόκιο αναφέρει ότι υπάρχουν περίπου εξήντα βασικοί τύποι μασκών του 𝗡𝗼𝗵.
𝗛𝗔𝗡𝗡𝗬𝗔. 般若
Ίσως η πιο αναγνωρίσιμη ιαπωνική μάσκα δαίμονα.
Η 𝗛𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮 απεικονίζει μια γυναίκα που έχει μεταμορφωθεί σε δαιμονική μορφή εξαιτίας της ζήλιας, της οργής, της εμμονής και της βαθιάς συναισθηματικής οδύνης.
Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην αντίφαση. Από μπροστά το πρόσωπο μοιάζει γεμάτο οργή: τα μάτια είναι έντονα, το στόμα ανοίγει αποκαλύπτοντας τα δόντια και δύο κέρατα ολοκληρώνουν τη δαιμονική μορφή.
Όταν όμως η μάσκα γείρει προς τα κάτω, η ίδια μορφή μπορεί να αποδώσει θλίψη, απόγνωση και πόνο.
Και αυτή η διπλή έκφραση έχει ιδιαίτερη σημασία: η 𝗛𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮 δεν είναι απλώς «ένα τέρας». Μέσα στο πρόσωπο του δαίμονα παραμένει το ίχνος της ανθρώπινης γυναίκας που υπήρχε πριν από τη μεταμόρφωση.
Το Εθνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ιαπωνίας επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι ακόμη και στην τρομακτική μορφή διακρίνεται μια πιο θλιμμένη έκφραση, σαν να έχει απομείνει ανθρώπινο συναίσθημα.
Στο έργο Aoi no Ue, για παράδειγμα, η μορφή της Lady Rokujō μετατρέπεται σταδιακά σε 𝗛𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮, καθώς η αγανάκτηση και η θλίψη της μεταμορφώνουν το πνεύμα της.
Οι διαφορετικές αποχρώσεις στις μάσκες συνδέονται επίσης με διαφορετικούς χαρακτήρες και ρόλους.
Η συνηθισμένη αντίληψη ότι υπάρχει ένα απόλυτο σύστημα «λευκό-αριστοκράτισσα,
κόκκινο-κοινή γυναίκα, μαύρο-απόλυτο κακό» είναι υπεραπλούστευση, οι ίδιες οι συλλογές των μουσείων δείχνουν μεγαλύτερη ποικιλία στην απόδοση και τη χρήση τους.
𝗢𝗡𝗜. 鬼
Ο 𝗢𝗻𝗶 είναι μία από τις σημαντικότερες υπερφυσικές μορφές της ιαπωνικής λαογραφίας.
Στη σύγχρονη εικόνα του εμφανίζεται συχνά ως μεγαλόσωμο, τρομακτικό πλάσμα με κέρατα, μεγάλα δόντια και έντονα χρώματα, κυρίως κόκκινο ή μπλε.
Όμως ο 𝗢𝗻𝗶 δεν έχει παντού και πάντα αποκλειστικά αρνητικό ρόλο.
Αυτό φαίνεται καθαρά σε τοπικές παραδόσεις. Στην περιοχή του Kitakami, για παράδειγμα, οι μορφές των 𝗢𝗻𝗶 συνδέονται με τον χορό 𝗢𝗻𝗶𝗸𝗲𝗻𝗯𝗮𝗶, μια παράδοση περίπου χιλίων ετών.
Εκεί οι μάσκες των 𝗢𝗻𝗶 μπορούν να θεωρούνται προστατευτικές και να φέρνουν καλή τύχη, ενώ οι χορευτές χρησιμοποιούν τις κινήσεις και τα χτυπήματα των ποδιών για να απομακρύνουν τα κακά πνεύματα.
Αυτό είναι σημαντικό για την κατανόηση της ιαπωνικής παράδοσης: το «δαίμονας» δεν σημαίνει πάντοτε απλώς «κακό».
𝗦𝗘𝗧𝗦𝗨𝗕𝗨𝗡. 節分
Ο 𝗦𝗲𝘁𝘀𝘂𝗯𝘂𝗻 είναι ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα όπου η μορφή του 𝗢𝗻𝗶 περνά από τη μυθολογία στην καθημερινή ζωή.
Η λέξη 𝗦𝗲𝘁𝘀𝘂𝗯𝘂𝗻 συνδέεται με την αλλαγή των εποχών και σήμερα αναφέρεται κυρίως στην ημέρα πριν από την έναρξη της άνοιξης, σύμφωνα με το παραδοσιακό ημερολόγιο. Συνήθως πραγματοποιείται στις αρχές Φεβρουαρίου.
Το χαρακτηριστικό έθιμο είναι το 𝗺𝗮𝗺𝗲-𝗺𝗮𝗸𝗶: ψημένα φασόλια σόγιας πετιούνται μέσα και έξω από το σπίτι, ενώ ακούγεται η φράση:
𝗢𝗻𝗶 𝘄𝗮 𝘀𝗼𝘁𝗼! 𝗙𝘂𝗸𝘂 𝘄𝗮 𝘂𝗰𝗵𝗶!
«Έξω οι δαίμονες! Μέσα η καλή τύχη!»
Συχνά ένα μέλος της οικογένειας φορά μάσκα 𝗢𝗻𝗶 και υποδύεται τον δαίμονα, ενώ οι υπόλοιποι του πετούν τα φασόλια.
Μετά το 𝗺𝗮𝗺𝗲-𝗺𝗮𝗸𝗶, παραδοσιακά τρώνε φασόλια σε αριθμό που αντιστοιχεί στην ηλικία τους, ως ευχή για υγεία.
Έτσι η μάσκα του δαίμονα γίνεται μέρος ενός τελετουργικού που έχει ως στόχο ακριβώς το αντίθετο από αυτό που υποδηλώνει η τρομακτική εμφάνισή της: την απομάκρυνση της κακοτυχίας και την προσέλκυση της ευημερίας.
𝗞𝗜𝗧𝗦𝗨𝗡𝗘. 狐
Η αλεπού, 𝗞𝗶𝘁𝘀𝘂𝗻𝗲, είναι μια διαφορετική κατηγορία υπερφυσικής μορφής.
Στην ιαπωνική παράδοση οι αλεπούδες συνδέονται με τον θεό 𝗜𝗻𝗮𝗿𝗶, αλλά και με την ιδέα της μεταμόρφωσης και της υπερφυσικής δύναμης.
Η 𝗞𝗶𝘁𝘀𝘂𝗻𝗲 μπορεί να εμφανίζεται ως προστατευτική αλλά και ως πονηρή ή απρόβλεπτη μορφή.
Γι’ αυτό και η μάσκα της αλεπούς δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως «μάσκα ζώου». Ανήκει σε έναν ολόκληρο κόσμο ιαπωνικών ιστοριών όπου τα ζώα,
οι θεότητες και τα πνεύματα μπορούν να βρίσκονται ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον υπερφυσικό κόσμο.
𝗧𝗘𝗡𝗚𝗨. 天狗
Ο 𝗧𝗲𝗻𝗴𝘂 είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές υπερφυσικές μορφές της ιαπωνικής παράδοσης.
Συχνά αναπαρίσταται με κόκκινο πρόσωπο και υπερβολικά μεγάλη μύτη, ενώ συνδέεται με τα βουνά, την πολεμική ικανότητα και υπερφυσικές δυνάμεις.
Στο θέατρο και στις παραδοσιακές αναπαραστάσεις μπορεί να εμφανίζεται ως ισχυρή και επικίνδυνη υπερφυσική οντότητα.
Το 𝗧𝗲𝗻𝗴𝘂 είναι επίσης χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο δύσκολο είναι να χωρέσει η ιαπωνική λαογραφία στις δυτικές κατηγορίες «καλός» και «κακός». Οι μορφές αυτές μπορούν να λειτουργούν ως απειλή, ως τιμωροί ή ως υπερφυσικοί προστάτες, ανάλογα με την παράδοση και την ιστορία.
Οι μάσκες 𝗡𝗢𝗛.
Στο 𝗡𝗼𝗵, η μάσκα αποτελεί μέρος μιας εξαιρετικά αυστηρής θεατρικής γλώσσας.
Ο ηθοποιός δεν βασίζεται στις φυσικές εκφράσεις του προσώπου του.
Η έκφραση μεταφέρεται μέσα από την κίνηση του σώματος, τη φωνή και κυρίως την κλίση του κεφαλιού.
Ένας μικρός διαφορετικός προσανατολισμός της μάσκας απέναντι
στο φως μπορεί να κάνει το πρόσωπο να μοιάζει χαρούμενο, λυπημένο, θυμωμένο
ή απειλητικό.
Οι μάσκες έχουν επίσης ιδιαίτερη ιστορική αξία. Πολλές πέρασαν από οικογένειες ηθοποιών, ισχυρούς φεουδάρχες, ναούς και ιερά και σήμερα βρίσκονται σε μουσεία και συλλογές σε όλο τον κόσμο.
Το Εθνικό Μουσείο του Τόκιο διαθέτει περισσότερες από 200 μάσκες 𝗡𝗼𝗵.
Ορισμένες από τις παλαιότερες μάσκες έχουν ηλικία αιώνων. Στις συλλογές του Εθνικού Μουσείου του Τόκιο υπάρχουν παραδείγματα από την περίοδο 𝗠𝘂𝗿𝗼𝗺𝗮𝗰𝗵𝗶 και την περίοδο 𝗘𝗱𝗼, ενώ συγκεκριμένη μάσκα 𝗛𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮 της συλλογής χρονολογείται στον 18ο αιώνα και αποτελεί σημαντικό πολιτιστικό τεκμήριο.
Αυτό είναι τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο των ιαπωνικών μασκών.
Ο δαίμονας δεν είναι πάντα απλώς ο «κακός».
Μπορεί να είναι η προσωποποίηση της ζήλιας, της οργής, της ανθρώπινης εμμονής, της φύσης που γίνεται απειλητική, της κακοτυχίας ή ακόμη και μιας δύναμης που προστατεύει από κάτι χειρότερο.
Η 𝗛𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮 μεταφέρει τον ανθρώπινο πόνο μέσα στη μορφή του τέρατος.
Ο 𝗢𝗻𝗶 μπορεί να λειτουργεί ως σύμβολο του κακού που πρέπει να εκδιωχθεί, αλλά σε άλλες παραδόσεις μπορεί να αποκτά προστατευτικό χαρακτήρα.
Το 𝗞𝗶𝘁𝘀𝘂𝗻𝗲 κινείται ανάμεσα στην πονηριά, τη μεταμόρφωση και το ιερό, ενώ ο 𝗧𝗲𝗻𝗴𝘂 εκφράζει έναν ολόκληρο κόσμο βουνών, πνευμάτων και υπερφυσικής δύναμης.
Γι’ αυτό οι ιαπωνικές μάσκες δαιμόνων είναι κάτι περισσότερο από εικόνες τρόμου. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο η ιαπωνική κουλτούρα δίνει πρόσωπο σε όσα ο άνθρωπος φοβάται, επιθυμεί, δεν μπορεί να ελέγξει, αλλά και σε όσα θέλει να ξορκίσει ή να μετατρέψει σε προστασία.
