Όταν μιλάμε για την παραγωγική ιστορία της Πάτρας, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στη σταφίδα, στο κρασί, στα εργοστάσια και στο μεγάλο εμπορικό λιμάνι του 19ου και του 20ού αιώνα.
Κι όμως, η ιστορία αυτή φαίνεται ότι έχει ρίζες πολύ βαθύτερες. Περίπου 2.000 χρόνια βαθύτερες.
Στη ρωμαϊκή Πάτρα λειτουργούσαν οργανωμένα εργαστήρια κατασκευής πήλινων λύχνων, των μικρών δηλαδή λυχναριών ελαίου που αποτελούσαν βασικό μέσο φωτισμού στον αρχαίο κόσμο. Φώτιζαν σπίτια, καταστήματα και εργαστήρια και αποτελούσαν αντικείμενο καθημερινής χρήσης σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η Πάτρα εκείνης της εποχής δεν ήταν μια ασήμαντη επαρχιακή πόλη. Μετά τη ναυμαχία του Ακτίου και την εγκαθίδρυση της εξουσίας του Αυγούστου, ιδρύθηκε η ρωμαϊκή αποικία Colonia Augusta Achaica Patrensis. Εγκαταστάθηκαν βετεράνοι του ρωμαϊκού στρατού, η πόλη απέκτησε προνόμια και γνώρισε σημαντική οικονομική και πολεοδομική ανάπτυξη. Το λιμάνι της αποτελούσε φυσική πύλη επικοινωνίας της Ελλάδας με την Ιταλία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε και μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κεραμική παραγωγή.
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην Πάτρα αποκάλυψαν δύο οργανωμένα εργαστήρια λύχνων. Το πρώτο λειτουργούσε κατά το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ. και σε αυτό βρέθηκε ένας πολύ καλά διατηρημένος κεραμικός κλίβανος. Εκεί κατασκευάζονταν λύχνοι με κόκκινη, πορτοκαλί ή καστανή επίχριση, οι οποίοι ακολουθούσαν πρότυπα γνωστά από την Ιταλία.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις ωραιότερες ανατροπές της ιστορίας.
Για μεγάλο διάστημα ορισμένοι από αυτούς τους λύχνους θεωρούνταν εισαγόμενα προϊόντα. Η ομοιότητά τους με ιταλικά πρότυπα οδηγούσε εύλογα στην υπόθεση ότι είχαν ταξιδέψει από την απέναντι πλευρά της Αδριατικής.
Οι ανασκαφές όμως έδειξαν κάτι διαφορετικό.
Κατασκευάζονταν και στην ίδια την Πάτρα.
Οι Πατρινοί τεχνίτες είχαν υιοθετήσει σχέδια και τεχνικές που κυκλοφορούσαν στον ρωμαϊκό κόσμο και τα παρήγαγαν τοπικά. Με σημερινούς όρους, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η πόλη δεν περιοριζόταν στην εισαγωγή ενός επιτυχημένου προϊόντος. Είχε αποκτήσει την τεχνογνωσία για να το κατασκευάζει η ίδια.
Περίπου 150 μέτρα από το πρώτο εργαστήριο εντοπίστηκε και δεύτερη εγκατάσταση, η οποία φαίνεται ότι αποτέλεσε τη συνέχειά του. Λειτούργησε από τα τέλη του 1ου έως περίπου τις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. και εκεί οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν τέσσερις κλιβάνους.
Η κλίμακα των εγκαταστάσεων δείχνει ότι δεν έχουμε να κάνουμε με περιστασιακή οικοτεχνική δραστηριότητα, αλλά με οργανωμένη και εξειδικευμένη παραγωγή.
Η σύγχρονη επιστήμη κατάφερε μάλιστα να φτάσει πολύ πιο βαθιά. Σε αρχαιομετρική έρευνα εξετάστηκαν 126 θραύσματα λύχνων από τα απορρίμματα των δύο εργαστηρίων. Οι αναλύσεις των αργίλων και των συνθηκών όπτησης επιβεβαίωσαν την τοπική παραγωγή και έδωσαν πολύτιμες πληροφορίες για την τεχνολογία των Πατρινών κεραμέων.
Και έχουμε ακόμη και ονόματα.
Ένας από τους κατασκευαστές που συνδέονται με την Πάτρα ήταν ο Πρείμος – Preimos, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στην παραγωγή λύχνων κατά τους πρώτους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους. Η έρευνα συνδέει την αρχική του παραγωγική δραστηριότητα με την Πάτρα και αργότερα με την Κόρινθο.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι λύχνος που αποδίδεται πιθανότατα στο εργαστήριο του Πρείμου στην Πάτρα έχει βρεθεί στη ρωμαϊκή Νάποκα, τη σημερινή Κλουζ-Ναπόκα της Ρουμανίας.
Δεν μπορούμε μόνο από αυτό το εύρημα να μιλήσουμε με βεβαιότητα για οργανωμένο εμπορικό δίκτυο που συνέδεε απευθείας την Πάτρα με τη Δακία. Μπορούμε όμως να πούμε κάτι εξίσου εντυπωσιακό: ένα αντικείμενο που πιθανότατα κατασκευάστηκε στην Πάτρα κατάφερε, μέσα από τα τεράστια δίκτυα μετακίνησης ανθρώπων και εμπορευμάτων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, να βρεθεί εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο παραγωγής του.
Και η παράδοση δεν φαίνεται να τελείωσε μαζί με τη ρωμαϊκή περίοδο. Αρχαιολογικά ευρήματα από την Πάτρα, μεταξύ των οποίων πήλινες μήτρες, δείχνουν ότι η τοπική παραγωγή λύχνων συνεχίστηκε και κατά τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους.
Έτσι, πολύ πριν από τη σταφίδα, τα κρασιά, τα εργοστάσια και τις διεθνείς εκθέσεις, η Πάτρα είχε ήδη αναπτύξει παραγωγή, τεχνογνωσία και εμπορικές διασυνδέσεις.
Οι κλίβανοι και οι μήτρες που έρχονται σήμερα στο φως μάς θυμίζουν ότι η παραγωγική φυσιογνωμία της πόλης δεν γεννήθηκε ξαφνικά τον 19ο αιώνα.
Έχει ιστορία αιώνων.
Και πριν από σχεδόν 2.000 χρόνια, σε κάποια εργαστήρια της ρωμαϊκής Πάτρας, κατασκευάζονταν αντικείμενα που με τη σημερινή μας ορολογία θα έφεραν μια πολύ απλή ένδειξη:
«Made in Patras».
Δ.Πασχαλης
