Τι θα πει «ελληνικό τραγούδι» σήμερα; Ο μουσικολόγος θα το ορίσει επιστημονικά. Εμείς που δεν είμαστε μουσικολόγοι αλλά απεραντολόγοι, θα το ορίσουμε εμπειρικά: Ελληνικό τραγούδι είναι αυτό που οι Ελληνες αναγνωρίζουν ως τέτοιο. Και ποιοι είναι οι Ελληνες; Οσοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως τέτοιον, και ο κάθε Αντεντοκούμπο δηλαδή, είτε έγινε διάσημος είτε παρέμεινε ανώνυμος περιφερειακός γόνος μετανάστη. (Καλώς δεχθήκαμε τον κ. Κασιδιάρη με τις μπρατσωμένες του αντιλήψεις, να μας θυμίσει πού είχαμε μείνει).
Οι αρχαίοι που αντιμετώπιζαν ανάλογα ερωτήματα, αποφάνθηκαν ότι Ελληνες είναι όσοι μετέχουν της ημετέρας παιδείας. Θα μας ρωτήσετε τώρα τι θα πει «παιδεία» και θα μας εξοντώσετε. Με τους όρους τους σημερινούς, η ημετέρα παιδεία είναι ένα άστα να πάνε ζήτημα. Αν όμως εννοήσουμε την παιδεία ως ημετέρα κουλτούρα, μπορούμε να συνεννοηθούμε.
Η κουλτούρα, στο μεταξύ, περιλαμβάνει στοιχεία που σε άλλους αρέσουν, σε άλλους δεν αρέσουν, είτε ως ζήτημα γούστου είτε ως ζήτημα οικειότητας. Κανείς μας δεν πρέπει να βαράει τους άλλους αν δεν συμμερίζεται τις προτιμήσεις τους (κι ας μας έρχεται η παρόρμηση, καμιά φορά). Οι προτιμήσεις μας στην ουσία δεν είναι επιλογές μας, αλλά καθορίζονται από κληρονομημένα ή επίκτητα στοιχεία. Και δεν πρέπει να ντρεπόμαστε γι’ αυτές, αλλά να τις παραδεχόμαστε, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς και όχι καραγκιόζηδες, αν και ο καψερός ο Καραγκιόζης ανέπτυξε την ανειλικρίνεια ως άμυνα απέναντι στο σεράι και στη μαγκούρα του Μπάρμπα Γιώργου που ήταν οι δικές του Σκύλλα και Χάρυβδη. Ηταν ένα μέσο επιβίωσης, όπως και η επιτήδευση. Δεν είχε άλλο.
Η μουσική Μαζωνάκη αποτέλεσε εξελιγμένη, από τον ίδιο κυρίως, εκδοχή του τραγουδιού πίστας και ξεφαντώματος, η οποία εδώ και χρόνια κυριαρχεί σαρωτικά στα ελληνικά ήθη, συνδυάζοντας αυθεντικότητα και βιομηχανοποίηση. Γιατί κυριάρχησε; Είναι δύσκολο να απαντήσεις στο ερώτημα αυτό, γιατί θα πρέπει να απολυτοποιήσεις το κριτήριο δέκα εκατομμυρίων συμπατριωτών. Το ερώτημα συγγενεύει άλλωστε με το αντίστροφο: Γιατί την απαξιώνουν οι αρνητές της; Επειδή δεν τους αρέσει πράγματι ή επειδή αμύνονται ψυχολογικά, διεκδικώντας τον τίτλο του εστέτ από τη σημαία; (Ρεζιλευόμενοι, κάποιοι, με ορισμένες συμπλεγματικές αναρτήσεις, εσχάτως).
Σε κάθε περίπτωση, η σημερινή λαϊκή ποπ μουσική παίρνει τα πρωταθλήματα το ένα μετά το άλλο, καθώς ευνοήθηκε (και) από τις συγκυρίες: Ηδη από τη δεκαετία του ’90 άρχισε να ανεβαίνει το έθνικ πολιτισμικό ρεύμα, με προμηνύματα από τις μέρες του ‘80. Ταυτόχρονα ο μεταπολιτευτικός καταναλωτισμός επέβαλε όρους ελαφράδας στα κριτήριά μας, εξυπηρετώντας μια κοινωνία που διεκδίκησε σαρωτικά το δικαίωμά της στο ξέσκασμα, σαν απάντηση στις πιέσεις της καθημερινότητας. Και βέβαια νομιμοποιήθηκε μέσω μιας σιωπηρής αλληλεγγύης η ομολογία και η υιοθέτηση των χαλαρών κριτηρίων στις επιλογές και τις τάσεις σε όλα τα επίπεδα. Σε ένα τέτοιο κλίμα, ο Γ. Μαζωνάκης διαμορφώθηκε, εξελίχθηκε, επιβλήθηκε και αποτέλεσε προσωπικό αστερισμό που αγαπήθηκε φανατικά για λόγους που έχουν αναλυθεί, συν έναν: Ενστικτωδώς στο πρόσωπό του είδαμε έναν άνθρωπο που πάει κόντρα στο σύστημα.
Δεν ανακάλυψε βέβαια την Αμερική. Η Ηπειρος είχε εθελουσίως και ασμένως παραδοθεί σε δημοφιλέστατους κατακτητές, επιβλητικούς, φανταχτερούς, δωρικούς ή πλουμιστούς, ανθεκτικούς ή εφήμερους, πρυτάνεις ή αυθάδη μαθητούδια ανάλογα την περίοδο και τα καπρίτσια του εσμού. Κοινός παρανομαστής είναι Το Τραγούδι.
Αντίθετα με άλλες μουσικές σχολές, της εσπερίας ή του εσωτερικού, με κύριους πόλους το ροκ ή το πολιτικό τραγούδι, κατά κανόνα καταγγελτικό, αιχμηρό, πικρό, όπου το Εγώ ανοίγεται στο Σύνολο και συνομιλεί με το ιστορικό και το κοινωνικό περιβάλλον, στο εγχώριο λαϊκότροπο άσμα το Εγώ είναι ο ναός του απόλυτου αισθήματος. Όχι πλέον ως θύμα ανισότητας και αποκλεισμών, αλλά σε ένα άλλο επίπεδο, διατηρώντας ωστόσο τον απόηχο της καταφρόνιας. Ο ήρωας βιώνει ζων τον ατομικό του επιτάφιο, με το κοινό ως Χορό του Δράματος να ανάβει αναπτήρες κατά αναπαράσταση θρησκευτικού τελετουργικού, ο ήρωας λοιπόν αγαπά λατρευτικά ως μοναχικός λύκος, και συνήθως προδίδεται ύπουλα και ανελέητα, με το Εσύ να αποτελεί μετασχηματισμένη, προσωποποιημένη εκδοχή της άτιμης κοινωνίας. Ο ερμηνευτής δεν ερμηνεύει απλά, αλλά ιερουργεί, με ύφος μεγαλοπαρασκευιάτικο που απαντάται και στις προωθητικές αφίσες όπου δεν ξέρεις αν διαφημίζεται η Μήδεια ή το λαϊκό πρόγραμμα της νέας σεζόν. Η όλη συνθήκη συνδυάζει κατά απολαυστικό τρόπο τον εθνικό μας εγωκεντρισμό- που διέπει και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε την πατριωτική υπόθεση- με αγαστή συλλογικότητα, η οποία εξηγείται από τον μηχανισμό της ταύτισης.
Δεν αποκηρύσσουμε. Ο εγωισμός μπορεί να συνδέεται με αφόρητες αντικοινωνικές, ή και βίαιες, συμπεριφορές, αλλά αποτέλεσε τη βάση της εθνικής επιβίωσης μέσα από τη διάσωση του κυττάρου και τη μετατροπή του σε ανθηρό ιστό ανά τους αιώνες της υποταγής σε ομόγλωσσους και αλλόθρησκους αυτοκράτορες. Αλλά καθώς υμνείται ενίοτε αφόρητα στους βωμούς της αναπαραγωγής της κοινωνικής κουλτούρας, παράγονται και παρενέργειες: Μία από αυτές είναι η καθαγίαση της ασωτείας και του τσιλιμπουρδισμού μέσα από σχήματα που υμνούν και χαϊδεύουν τη Νύχτα και τα αγρίμια της και που κάνουν τους υπηρέτες της Κανονικότητας να νιώθουν καταγέλαστοι, ανέραστοι και αποδιοπομπαίοι. Κλάψε κλάψε ο καλλιτέχνης για την ερωτική προδοσία, μαζεύει όλα τα κορίτσια «στο τέλος της ημέρας» (και την αρχή της επόμενης) και μένεις να συλλογάσαι ότι το παιδί που μουρμουρίζει και καμώνεται το αδικημένο, η μαμά του το ταϊζει πιο γενναιόδωρα. Αρα την άλλη μέρα θα κλάψει πιο σπαρακτικά και θα το κάνει και στίχο για κλαίμε κι οι υπόλοιποι, κι ό,τι τσιμπολογήσουμε μεσ’ την αλάλα.
