Οι πρώτες μέρες του χειμώνα είχαν πάντα αυτή τη μυρωδιά. Ζεστός κοκκινιστός κόκορας, μαγειρεμένος από τη μητέρα, παρέα στρωμένη κάτω από την καρότσα του τρακτέρ, μυρωδιά από βροχή και γύρω πανιά και σακιά με τον καρπό. Η ξαφνική μπόρα είχε διακόψει τις εργασίες, τα ραβδιά είχαν σταματήσει να χτυπούν, ο κλαδούχος απολάμβανε τη γενναιότερη μερίδα του άλλοτε περήφανου πτηνού και ο γεροντότερος, αυτοδιορισμένος ειδικός επί των μετεωρολογικών, κοιτούσε μακριά, πέρα από τους χθαμαλούς λόφους της Ηλείας, προσπαθώντας να προβλέψει τα καπρίτσια του Ιονίου.
Το μάζεμα της ελιάς ήταν πάντα ένα είδος πανηγυριού, μια δοξαστική γιορτή της κοινότητας, όπου όλοι μοιράζονταν τα πάντα, σε μια Ελλάδα που ακόμη μπουσούλαγε στα καπιταλιστικά και εκσυγχρονιστικά της όνειρα. Ένιωθες μέρος μιας μεγάλης και αδιάκοπης γραμμής, από τις εικόνες των αρχαίων αγγείων μέχρι εκείνες τις ημέρες, σκηνές ίδιες και απαράλλαχτες, με την ελιά και το λάδι να στερεώνουν τον αέναο τρόπο της φυλής να ενώνεται, να μοχθεί και να μοιράζεται. Από την Ελλάδα του ’70 και του ’80 λίγα έχουν μείνει. Τα τρακτέρ έγιναν μεγαλύτερα, τα ραβδιά ηλεκτρικά, τα ελαιοτριβεία βιομηχανικές εγκαταστάσεις και οι άνθρωποι λιγότεροι. Εκείνες οι παρέες που γέμιζαν τα χωράφια διαλύθηκαν με τον χρόνο, άλλοι έφυγαν για τις πόλεις, άλλοι γέρασαν, άλλοι δεν υπάρχουν πια. Η ελιά, ωστόσο, έμεινε στη θέση της, πιστή σε μια συμφωνία που οι άνθρωποι δείχνουν όλο και λιγότερο ικανοί να τηρήσουν.
Στο οικογενειακό μας λιοστάσι, με τις 150 ρίζες, η συγκομιδή πέρασε σταδιακά από τη γιορτή στην υποχρέωση και από την υποχρέωση στον πονοκέφαλο. Φέτος, η αναζήτηση ανθρώπων για το μάζεμα αποδείχθηκε δυσκολότερη από κάθε άλλη φορά. Ακόμη και η παλιά λύση των «μισιακών», να αναλάβει δηλαδή κάποιος τη συγκομιδή με αντάλλαγμα μέρος της παραγωγής, έγινε αντικείμενο επίπονων διαπραγματεύσεων. Και κάπου ανάμεσα στα μεροκάματα, στα έξοδα και στις τιμές του λαδιού, εμφανίστηκε μια σκέψη που άλλοτε θα έμοιαζε αδιανόητη, έως και βλάσφημη: Μήπως είναι προτιμότερο να μείνουν οι ελιές στα δέντρα; Δεν πρόκειται για προσωπική ιδιοτροπία. Σε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου, από τη Μεσσηνία και τη Λακωνία μέχρι την Ηλεία, η ίδια συζήτηση επαναλαμβάνεται στα καφενεία, στα ελαιοτριβεία και στις αυλές. Η καλλιέργεια που επί αιώνες εξασφάλιζε ένα πρόσθετο εισόδημα στις οικογένειες κινδυνεύει να εξελιχθεί σε οικονομικό βάρος. Και το χειρότερο είναι ότι αυτό μπορεί να συμβαίνει ακόμη και όταν τα δέντρα είναι γεμάτα καρπό.
Τρεις χιλιάδες χρόνια, σχεδόν η ίδια δουλειά
Η ελιά καλλιεργείται στον ελληνικό χώρο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Από τη μινωική Κρήτη και τις μυκηναϊκές πινακίδες της Γραμμικής Β΄ μέχρι την Αθήνα της Αθηνάς, το ελαιόλαδο υπήρξε τροφή, καύσιμο, φάρμακο, καλλυντικό και εμπορεύσιμο αγαθό. Οι νικητές των Παναθηναϊκών Αγώνων ανταμείβονταν με αμφορείς γεμάτους λάδι, ένα έπαθλο με σημαντική οικονομική αξία. Εκείνο που εντυπωσιάζει είναι η αντοχή της ίδιας της διαδικασίας. Αν ένας αρχαίος ελαιοκαλλιεργητής βρισκόταν σήμερα σε έναν παραδοσιακό ελαιώνα της Πελοποννήσου, πιθανότατα θα αναγνώριζε αμέσως τι συμβαίνει. Τα ραβδιά έγιναν ηλεκτρικά, τα υφαντά στρωσίδια πλαστικά δίχτυα και οι μυλόπετρες αντικαταστάθηκαν από φυγοκεντρικά συστήματα. Όμως ο άνθρωπος εξακολουθεί να απλώνει πανιά, να σκαρφαλώνει στα κλαδιά, να συγκεντρώνει τον καρπό και να τον μεταφέρει. Η μηχανοποίηση έχει ασφαλώς προχωρήσει, αλλά οι μικροί, κατακερματισμένοι και συχνά επικλινείς ελαιώνες της Πελοποννήσου δεν προσφέρονται για τις μεθόδους μαζικής συγκομιδής που εφαρμόζονται στις μεγάλες ισπανικές εκμεταλλεύσεις. Η ανθρώπινη εργασία παραμένει αναντικατάστατη και γίνεται ολοένα ακριβότερη.
Η αριθμητική που δεν βγαίνει
Τι γίνεται όμως τα τελευταία χρόνια, με αποκορύφωμα τη φετινή χρονιά; Γιατί υπάρχει αυτό το τεράστιο θέμα με την συγκομιδή; Το πρόβλημα αποκαλύπτεται με μια απλή πράξη με τους αριθμούς του παραδείγματός μας να είναι ενδεικτικοί. Ας υποθέσουμε ότι ένα ελαιόδεντρο αποδίδει δέκα κιλά ελαιόλαδο. Με τιμή παραγωγού περίπου 3,20 ευρώ το κιλό, η συνολική αξία της παραγωγής του φτάνει τα 32 ευρώ. Ένας εργάτης μπορεί να αμείβεται με 70-80 ευρώ ημερησίως. Εάν πρόκειται για οργανωμένο συνεργείο που τιμολογεί τις υπηρεσίες του, προστίθεται και ΦΠΑ 24%. Μαζί με τις μετακινήσεις, το φαγητό του και τα λειτουργικά έξοδα, ένα ημερήσιο κόστος της τάξης των 100 ευρώ δεν είναι ασυνήθιστο. Εάν υποθέσουμε ότι ένας ιδιαίτερα αποδοτικός εργάτης μαζεύει δέκα δέντρα ημερησίως, η συγκομιδή κοστίζει δέκα ευρώ ανά δέντρο. Δηλαδή την αξία περίπου τριών κιλών λαδιού.
Ακολουθούν τα έξοδα της ετήσιας καλλιέργειας: κλάδεμα, λίπανση, φυτοπροστασία, καθαρισμός, καύσιμα, άρδευση όπου χρειάζεται και συντήρηση εξοπλισμού. Στο συγκεκριμένο ενδεικτικό παράδειγμα, αυτά μπορούν να απορροφήσουν την αξία άλλων τριών κιλών. Απομένουν τέσσερα. Εάν υπολογιστεί επιπλέον επιβάρυνση του ελαιοτριβείου που αντιστοιχεί ακόμα και στο 15% της παραγωγής, χάνονται λογιστικά άλλα 1,5 κιλό. Στον ιδιοκτήτη απομένει η αξία 2,5 κιλών λαδιού, δηλαδή οκτώ ευρώ ανά δέντρο, πριν από τη φορολογία και τυχόν πρόσθετες δαπάνες. Πρόκειται για ενδεικτικό κοστολόγιο, όχι για γενικό κανόνα. Οι αποδόσεις και τα πραγματικά έξοδα διαφέρουν σημαντικά από χωράφι σε χωράφι και από περιοχή σε περιοχή. Ωστόσο, είναι ένα πολύ ρεαλιστικό σενάριο και το συμπέρασμα παραμένει αποκαλυπτικό. Ο άνθρωπος που έχει τη γη, φροντίζει τα δέντρα ολόκληρο τον χρόνο και αναλαμβάνει όλους τους κινδύνους μπορεί τελικά να κερδίζει λιγότερα από εκείνον που απασχολείται λίγες ημέρες στη συγκομιδή. Και ενώ ο εργάτης πληρώνεται αμέσως, ο παραγωγός μπορεί να περιμένει μήνες για να πουλήσει το προϊόν του, χωρίς να γνωρίζει ποια θα είναι η τελική τιμή.
Η έλλειψη φθηνών εργατικών χεριών αποτελεί πλέον διαρθρωτικό πρόβλημα της ελληνικής γεωργίας. Οι ετήσιες ανάγκες για το σύνολο των αγροτικών καλλιεργειών υπολογίζονται σε 70.000-80.000 εργάτες γης. Οι παραδοσιακές δεξαμενές εποχικών εργαζομένων από τις βαλκανικές χώρες έχουν περιοριστεί, ενώ οι διαδικασίες μετάκλησης από τρίτες χώρες χαρακτηρίζονται από γραφειοκρατία και μεγάλες καθυστερήσεις. Το αποτέλεσμα είναι μια παράδοξη κατάσταση. Υπάρχουν παραγωγοί που αναζητούν απεγνωσμένα προσωπικό, υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να εργαστούν, αλλά ο μηχανισμός νόμιμης πρόσληψης αδυνατεί να τους φέρει εγκαίρως κοντά. Και η γεωργία, σε αντίθεση με τη δημόσια διοίκηση, δεν μπορεί να παρατείνει επ’ αόριστον τις προθεσμίες της.
Ο ισπανικός ανταγωνισμός και η κατάρρευση των τιμών
Πίσω από τα μεροκάματα υπάρχει μια δεύτερη, εξίσου καθοριστική εξέλιξη. Η διεθνής αγορά ελαιολάδου έχει αλλάξει δραματικά. Σύμφωνα με τις προκαταρκτικές εκτιμήσεις του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας, η ισπανική παραγωγή για την περίοδο 2026-2027 αναμένεται να φτάσει περίπου τους 1,6 εκατομμύρια τόνους, έναντι 300.000 τόνων της Ελλάδας. Η διαφορά δεν περιορίζεται στην παραγωγική δυναμικότητα. Οι μεγάλες ισπανικές φυτεύσεις επιτρέπουν εκτεταμένη μηχανοποίηση και οικονομίες κλίμακας. Ενδεικτικές εκτιμήσεις παραγωγικών φορέων τοποθετούν το κόστος ορισμένων ελληνικών εκμεταλλεύσεων κοντά στα 3,50-4 ευρώ ανά κιλό ελαιόλαδου, όταν σε συγκεκριμένες βιομηχανοποιημένες ισπανικές καλλιέργειες μπορεί να πλησιάζει τα δύο ευρώ.
Την ίδια στιγμή, οι τιμές παραγωγού έχουν υποχωρήσει από τα ιστορικά υψηλά των οκτώ ευρώ ανά κιλό, που είχαν καταγραφεί σε ορισμένες συναλλαγές, κοντά στα 3,20-3,30 ευρώ (ίσως και χαμηλότερα έτσι όπως εξελίσσεται η χρονιά). Πρόκειται για μείωση περίπου 60% από εκείνα τα εξαιρετικά επίπεδα, χωρίς αντίστοιχη αποκλιμάκωση των εξόδων. Η ξηρασία, οι υψηλές θερμοκρασίες, ο δάκος και το γλοιοσπόριο επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Η εικόνα της φετινής παραγωγής δεν είναι ενιαία. Σε ορισμένες περιοχές η σοδειά είναι ικανοποιητική, σε άλλες οι αποδόσεις απογοητεύουν. Αλλά ακόμη και το καλό λάδι δεν αποτελεί εγγύηση κέρδους όταν η τιμή πώλησης υπολείπεται του κόστους.
Όταν η εγκατάλειψη γίνεται οικονομική επιλογή
Κάπως έτσι, η σκέψη να μείνουν οι ελιές στα δέντρα παύει να αποτελεί υπερβολή. Για αρκετούς μικρούς ιδιοκτήτες, ιδιαίτερα όσους έχουν άλλη κύρια απασχόληση, το κόστος της συγκομιδής μπορεί να ξεπερνά την αξία του λαδιού που θα εξασφαλίσουν. Η παλιά οικογενειακή περιουσία μετατρέπεται σε μια δραστηριότητα που απαιτεί διαρκώς χρήματα, χρόνο και κόπο, χωρίς βέβαιη ανταμοιβή. Η εγκατάλειψη ενός ελαιώνα, όμως, δεν είναι μια απλή λογιστική απόφαση. Επηρεάζει τη φροντίδα του τοπίου, την παραγωγική συνέχεια, τα ελαιοτριβεία και την οικονομία ολόκληρων χωριών. Επιπλέον, οι παραδοσιακοί ελαιώνες δεν μπορούν πάντοτε να μετατραπούν σε εντατικές καλλιέργειες χωρίς σοβαρό οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος.
Χρειάζεται επομένως μια διαφορετική οργάνωση της παραγωγής. Αποτελεσματικότερες διαδικασίες για την εποχική εργασία, συνεργατικά σχήματα, κοινή χρήση εξοπλισμού, κατάλληλη μηχανοποίηση, καλύτερη τυποποίηση (σε αυτό έχουμε αποτύχει πανηγυρικά) και μεγαλύτερο μερίδιο της τελικής αξίας για τον παραγωγό. Οι έκτακτες ενισχύσεις μπορούν να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, όχι όμως να υποκαταστήσουν μια μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Γιατί το ελληνικό ελαιόλαδο δεν αντιμετωπίζει μόνο μια κρίση τιμών. Αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο να χαθεί σταδιακά το ανθρώπινο κεφάλαιο που το παράγει. Οι μικροί ελαιώνες, οι οικογενειακές εκμεταλλεύσεις, η γνώση που περνούσε από γενιά σε γενιά, ακόμη και οι παλιές συμφωνίες των «μισιακών», βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα στην οποία η παράδοση δεν αρκεί για να πληρωθεί το επόμενο μεροκάματο. Και ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο να αποδεχθεί κανείς. Όχι ότι άλλαξαν οι εποχές, οι τιμές ή οι άνθρωποι. Αυτά αλλάζουν πάντοτε. Αλλά ότι μπορεί να φτάσει η στιγμή που θα κοιτάξεις τα δέντρα που φρόντιζαν οι γονείς σου, που σε είδαν να μεγαλώνεις, και θα αναρωτηθείς αν έχει νόημα να συνεχίσεις.
Κάπου στην Ηλεία, η πρώτη χειμωνιάτικη βροχή θα εξακολουθεί να πέφτει πάνω στα απλωμένα πανιά. Ο καρπός θα γυαλίζει στα κλαδιά, όπως γυάλιζε πριν από χιλιάδες χρόνια, και οι χαμηλοί λόφοι θα χάνονται πάλι πίσω από τις μπόρες του Ιονίου. Μόνο που ίσως να μην υπάρχει πια κανείς κάτω από την καρότσα του τρακτέρ, να μοιράζει τον κοκκινιστό κόκορα, να πειράζει τον κλαδούχο ή να περιμένει να κοπάσει η βροχή για να ξαναρχίσει το μάζεμα. Και τότε θα καταλάβουμε ότι δεν χάσαμε απλώς μια σοδειά. Χάσαμε μια ολόκληρη Ελλάδα.
