Το ψηφιακό ευρώ θα αποτελεί ψηφιακή μορφή του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος. Δεν πρόκειται για κρυπτονόμισμα ούτε για ιδιωτικό μέσο πληρωμών, αλλά για ψηφιακό δημόσιο χρήμα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ). Στόχος είναι να προφέρει σε πολίτες και επιχειρήσεις πρόσβαση σε συναλλαγές άμεσες, ασφαλείς, καθολικά αποδεκτές, για πληρωμές σε καταστήματα ή πρόσωπο με πρόσωπο. Με προστασία της ιδιωτικότητας, λειτουργία εντός και εκτός σύνδεσης (offline), διασφαλίζοντας ότι θα είναι πάντα διαθέσιμο, ακόμη και όταν υπάρχουν προβλήματα σύνδεσης ή διακοπές ρεύματος.
Με μια λέξη, αξιοποιώντας σε ψηφιακή μορφή τα πλεονεκτήματα των μετρητών και απομειώνοντας δραστικά τα μειονεκτήματα στις ηλεκτρονικές συναλλαγές, όπως καθυστερήσεις, λειτουργικές χρεώσεις στις επιχειρήσεις, ειδικές χρεώσεις στη διαχείριση των τραπεζικών λογαριασμών των ιδιωτών κ.α.
Στόχος είναι η χρήση του ψηφιακού ευρώ να υιοθετηθεί πλήρως στις συναλλαγές το 2029. Θα προηγηθεί η εφαρμογή ενός πιλοτικού προγράμματος στο β’ εξάμηνο του 2027. Σε αυτό θα συμμετάσχουν 36 τράπεζες από 19 χώρες της Ευρωζώνης, ανάμεσά τους και τρεις ελληνικές (Εθνική Τράπεζα, Τράπεζα Πειραιώς και Συνεταιριστική Τράπεζα Χανίων), έπειτα από επιλογή μεταξύ 50 υποψηφιοτήτων.
Το μεγάλο στοίχημα
Η υλοποίηση του ψηφιακού ευρώ θεωρείται το μεγαλύτερο χρηματοοικονομικό εγχείρημα στην ιστορία της Ευρωζώνης μετά τη «γέννηση» του κοινού νομίσματος, το 2002. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, η ΕΚΤ εκδίδει πρώτη ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας για λιανική χρήση (Retail Central Bank Digital Currency – Retail CBDC) και θα επενδύσει μεγάλα ποσά. Το κόστος ανάπτυξης έως την πρώτη έκδοση εκτιμάται σε 1,3 δισ. ευρώ και το ετήσιο λειτουργικό κόστος σε 320 εκατ. από το 2029, που θα το επωμιστεί το Ευρωσύστημα, όπως και με την παραγωγή χαρτονομισμάτων.
Στρατηγική επιδίωξη είναι η Ευρώπη -μέσα στο μεταβαλλόμενο χρηματοοικονομικό περιβάλλον- να αποκτήσει δική της υποδομή πληρωμών, μειώνοντας την εξάρτηση, αφενός, από την εισβολή των κρυπτονομισμάτων στις συναλλαγές και, αφετέρου, από την κυρίαρχη επιρροή των αμερικανικών κολοσσών (Mastercard, Visa, Google Pay, Apple Pay) στις ηλεκτρονικές πληρωμές.
Οι ψηφιακές πληρωμές εδραιώνονται παγκοσμίως και η χρήση μετρητών υποχωρεί. Το ψηφιακό ευρώ προορίζεται να αποτελέσει ένα νέο εργαλείο που θα προσφέρει πρόσβαση σε χρήμα της κεντρικής τράπεζας για λιανική χρήση. Αυτή είναι η πρώτη ουσιαστική διαφορά του ψηφιακού ευρώ από το χρήμα που βρίσκεται στους τραπεζικούς λογαριασμούς και διακινείται μέσω αυτών. Το ψηφιακό χρήμα, αυτό δηλαδή που χρησιμοποιούν οι πολίτες για τις συναλλαγές μέσω του e-banking, των πιστωτικών, χρεωστικών και άλλων καρτών, είναι χρήμα των εμπορικών τραπεζών και όχι της ΕΚΤ. Πολίτες και επιχειρήσεις έχουν πρόσβαση στο χρήμα της ΕΚΤ μόνο υπό τη μορφή των μετρητών, χαρτονομισμάτων και κερμάτων.
Το έλλειμμα αυτό έρχεται να καλύψει η ΕΚΤ με την απευθείας έκδοση του ψηφιακού ευρώ. Για πρώτη φορά, νοικοκυριά και επιχειρήσεις στην Ευρωζώνη θα μπορούν να διατηρούν ψηφιακό χρήμα της κεντρικής τράπεζας. Η ΕΚΤ έχει διευκρινίσει ότι το νέο μέσο πληρωμών δεν σχεδιάζεται για να αντικαταστήσει τα μετρητά, αλλά για να λειτουργεί συμπληρωματικά, διασφαλίζοντας ότι οι πολίτες θα έχουν στη διάθεσή τους εναλλακτικές μορφές συναλλαγών.
Πώς θα λειτουργεί
Για να αρχίσει να χρησιμοποιεί το ψηφιακό ευρώ, ο χρήστης θα πρέπει να δημιουργήσει λογαριασμό, ψηφιακό πορτοφόλι, μέσω της τράπεζάς του ή του παρόχου υπηρεσιών πληρωμών της Ε.Ε. Οι χρήστες θα μπορούν να κάνουν πληρωμές απευθείας, μέσω του ψηφιακού πορτοφολιού (Wallet) που θα μπορεί να συνδέεται με τον τραπεζικό λογαριασμό τους είτε χρησιμοποιώντας το κινητό τους τηλέφωνο σε τερματικό στα καταστήματα ή επιλέγοντας το ψηφιακό ευρώ ως τρόπο πληρωμής κατά τη διάρκεια ολοκλήρωσης ηλεκτρονικής πληρωμής, εγκρίνοντας αμέσως την πληρωμή μέσω της τραπεζικής εφαρμογής τους.
Οι συναλλαγές αυτές θα εμφανίζονται αμέσως.
Η χρήση του ψηφιακού ευρώ θα είναι προαιρετική για ιδιώτες και νοικοκυριά, αλλά υποχρεωτική για τις επιχειρήσεις που δέχονται ηλεκτρονικές πληρωμές. Οι λογαριασμοί ψηφιακού ευρώ θα είναι όπως οι τρεχούμενοι, με αυστηρώς μηδενικό επιτόκιο. Δεν θα έχουν καμία αποταμιευτική στόχευση, καθώς ο λόγος δημιουργίας του νέου συστήματος είναι η διευκόλυνση των πληρωμών και όχι η δημιουργία καταθετικών προϊόντων.
Κάτι τέτοιο θα αποτελούσε casus belli για τις εμπορικές τράπεζες, οι οποίες -ιδιαίτερα οι ελληνικές- έχουν βιώσει τον εφιάλτη της μαζικής εκροής καταθέσεων σε περιπτώσεις κρίσεων. Για να αποτραπεί τούτο, η ΕΚΤ θα θέσει όριο διακράτησης -μάλλον στα 3.000 ευρώ- ανά φυσικό πρόσωπο.
Πλεονεκτήματα
Παρά την ύπαρξη ορίου, οι χρήστες θα μπορούν να πραγματοποιούν και συναλλαγές μεγαλύτερης αξίας. Η σύνδεση του Wallet με έναν τραπεζικό λογαριασμό θα επιτρέπει την αυτόματη κάλυψη της διαφοράς αν το υπόλοιπο σε ψηφιακό ευρώ δεν επαρκεί. Για παράδειγμα, αν ένας χρήστης διαθέτει 1.500 ευρώ στο ψηφιακό πορτοφόλι του και επιθυμεί να πραγματοποιήσει πληρωμή 2.000 ευρώ, τα υπόλοιπα 500 θα αντλούνται αυτόματα από τον συνδεδεμένο τραπεζικό λογαριασμό. Ετσι, δεν θα απαιτείται προηγούμενη «φόρτιση» του πορτοφολιού πριν από κάθε συναλλαγή. Αυτή είναι και μια βασική διευκόλυνση του χρήστη του ψηφιακού ευρώ σε σχέση με το σημερινό σύστημα των πιστωτικών καρτών, όπου αν μια συναλλαγή υπερβαίνει το υπόλοιπο που υπάρχει στον λογαριασμό, τότε δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί.
Μεγάλο πλεονέκτημα που διαφοροποιεί τις συναλλαγές με ψηφιακό ευρώ από τις σημερινές ηλεκτρονικές συναλλαγές είναι η πρόβλεψη της δυνατότητας πραγματοποίησής τους εντός ενεργής σύνδεσης στο Διαδίκτυο, όσο όμως και offline. Η δυνατότητα πληρωμών χωρίς σύνδεση θεωρείται κρίσιμη για την προσβασιμότητα του συστήματος, αλλά και για τη συνέχιση των συναλλαγών σε περίπτωση τεχνικών προβλημάτων ή διακοπής του Διαδικτύου.
Η ιδιωτικότητα
Η ΕΚΤ διαβεβαιώνει ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα αποτελέσει εργαλείο παρακολούθησης των συναλλαγών των πολιτών και ότι οι πληρωμές μικρής αξίας εκτός σύνδεσης θα προσεγγίζουν τον βαθμό ιδιωτικότητας που προσφέρουν σήμερα τα μετρητά. Παρά ταύτα, οργανισμοί προστασίας προσωπικών δεδομένων και αρκετοί ευρωβουλευτές ζητούν αυστηρότερες εγγυήσεις, θεωρώντας ότι κάθε νέα ψηφιακή υποδομή δημιουργεί εύλογα ερωτήματα σχετικά με την πρόσβαση στα δεδομένα, τη διαφάνεια και τα όρια της κρατικής παρέμβασης. Αυτή η συζήτηση συνοδεύει ολόκληρη τη νομοθετική διαδικασία μέχρι την τελική έγκριση του σχεδίου.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η ΕΚΤ δεν θα έχει τη δυνατότητα να ταυτοποιεί πολίτες με βάση τις συναλλαγές τους. Ιδιαίτερα στις offline πληρωμές, τα στοιχεία της συναλλαγής θα είναι γνωστά μόνο στον χρήστη και στον δικαιούχο. Αλλά και στις online πληρωμές, οι οικονομικές δραστηριότητες θα παραμένουν προσωπικές. Το Ευρωσύστημα δεν θα μπορεί να συνδέσει πρόσωπα με τις πληρωμές τους.
Η ΕΚΤ διαβεβαιώνει ότι εγγυάται τη μη χρησιμοποίηση ποτέ των δεδομένων που αφορούν τους χρήστες του ψηφιακού ευρώ, για εμπορικούς σκοπούς.
Αντιθέτως, σε ό,τι αφορά τους κινδύνους ξεπλύματος, οι τράπεζες θα έχουν πρόσβαση στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που είναι αναγκαία για τη συμμόρφωση με το δίκαιο της Ε.Ε., όπως οι κανονισμοί για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
O αριθμός DEAN
Τα στοιχεία που θα έχει στη διάθεσή της η ΕΚΤ θα είναι ψευδωνυμοποιημένα. Δεν θα μπορεί να δει δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα με τα οποία θα μπορούσε να αναγνωρίσει τους χρήστες. Πιο συγκεκριμένα, η ΕΚΤ εισάγει τον Digital Euro Account Number (DEAN), που λειτουργώντας ως ένα ψηφιακό αναγνωριστικό λογαριασμού παρόμοιο με το IBAN θα επιτρέπει την ταυτοποίηση των λογαριασμών του ψηφιακού ευρώ, εξασφαλίζοντας πως οι πληρωμές διεξάγονται απρόσκοπτα. Συγχρόνως, καθώς το DEAN βασίζεται σε κεντρικά ανω- ή ψευδω-νυμοποιημένα αναγνωριστικά, εξασφαλίζει ότι κανείς -ούτε οι πάροχοι υποδομών- δεν μπορεί να συνδέσει τον κωδικό με το πραγματικό πρόσωπο πίσω από τον λογαριασμό.
Η δομή τoυ DEAN διαφέρει από το IBAN. Αποτελείται από 18 αλφαριθμητικούς χαρακτήρες, ξεκινώντας με τα γράμματα «EU». Θα μπορεί να ξεχωρίζει ιδιωτικούς και επαγγελματικούς λογαριασμούς. Οι ιδιώτες χρήστες θα λαμβάνουν μόνο έναν DEAN, ενώ οι επιχειρήσεις περισσότερους. Η έκδοσή τους θα γίνεται κεντρικά μέσω της Digital Euro Service Platform μετά την ταυτοποίηση του πελάτη από τον πάροχο υπηρεσιών πληρωμών.
Στην πράξη, οι χρήστες δεν θα χρειάζεται να αποστηθίσουν τον 18ψήφιο κωδικό DEAN. Θα μπορούν να χρησιμοποιούν ψευδώνυμα ή ακόμα και να συνδέουν τον λογαριασμό τους με τον αριθμό του κινητού τους τηλεφώνου.
Τα οφέλη
Το ψηφιακό ευρώ θα υποστηρίζεται από τον ίδιο οργανισμό που υποστηρίζει τα μετρητά, την ΕΚΤ. Οι συναλλαγές θα γίνονται χωρίς πρόσθετες χρεώσεις, άμεσα και παντού. Από οποιοδήποτε σημείο και με αυστηρούς όρους ιδιωτικότητας. Ο,τι ισχύει και με τα μετρητά.
Οι έμποροι θα επωφελούνται από μια νέα τυποποιημένη μέθοδο άμεσων πληρωμών, χωρίς πρόσθετο κόστος, ακόμα και χωρίς σύνδεση με το Διαδίκτυο, που θα ισχύει σε όλη την Ευρωζώνη, καθώς και από χαμηλότερες προμήθειες συναλλαγών. Πρόκειται για ένα πανευρωπαϊκό εργαλείο που θα επιτρέπει στους εμπόρους να διαθέτουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους σε ολόκληρη την Ευρώπη με απρόσκοπτη και συνεπή εμπειρία πληρωμών. Θα μειώσει την εξάρτηση από μη ευρωπαϊκές λύσεις πληρωμών, κι έτσι οι έμποροι θα βρίσκονται σε ισχυρότερη θέση για να διαπραγματευτούν όρους με τους παρόχους λύσεων πληρωμών, μειώνοντας το κόστος.
Μάχη με δολάριο, crypto
Το ψηφιακό ευρώ φιλοδοξεί να αποτελέσει την ευρωπαϊκή απάντηση στην εξάρτηση της Ευρώπης από τρίτους παράγοντες, όπως οι αμερικανικοί κολοσσοί συστημάτων πληρωμών μέσω των οποίων γίνονται πάνω από τα 2/3 των συναλλαγών στην Ευρώπη και η αναπτυσσόμενη αγορά κρυπτονομισμάτων, αλλά και στην ανάγκη μείωσης της έκθεσης της σε μεγάλες οικονομίες όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα. Παράλληλα, εντάσσεται στην προσπάθεια του ευρώ να βελτιώσει τη θέση του ως αξιόπιστο διεθνές αποθεματικό νόμισμα, σε μια αγορά όπου το δολάριο εξακολουθεί να ηγεμονεύει.
Την ίδια ώρα, οι ΗΠΑ απέρριψαν το μοντέλο της έκδοσης ψηφιακού δολαρίου από τη Fed έως το 2030. Προωθούν τα stablecoins, δηλαδή κρυπτονομίσματα των οποίων η αξία είναι συνδεδεμένη με ένα άλλο περιουσιακό στοιχείο χαμηλότερης μεταβλητότητας, για να προσφέρουν σταθερότητα τιμών, εν προκειμένω το αμερικανικό δολάριο. Προς τούτο ψηφίστηκε πέρυσι ο νόμος «Genius Act», που αφορά τα token (ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία που εκδίδονται πάνω σε ένα ήδη υπάρχον δίκτυο blockchain) που συνδέονται με το δολάριο, η οποία αποσκοπεί στη δημιουργία του πλαισίου για τη νέα αυτή μορφή χρήματος.
Τα stablecoins προσφέρουν μια ψηφιακή τραπεζική υπηρεσία βασισμένη στο δολάριο, που λειτουργεί 24/7, με χαμηλό κόστος και άμεση εξυπηρέτηση, για οποιονδήποτε, οπουδήποτε στον κόσμο. Καθώς επεκτείνονται πέρα από τις αγορές κρυπτονομισμάτων και εισέρχονται στον κόσμο των πραγματικών πληρωμών, ο Τραμπ τα θεωρεί ως μέσο επέκτασης της επιρροής του δολαρίου. Πράγματι, από τα 322 δισ. δολάρια των stablecoins που κυκλοφορούν, το 99% είναι συνδεδεμένο με το δολάριο.
Η Κίνα ακολουθεί το αμιγώς κρατικό μοντέλο: το e-CNY δοκιμάζεται πιλοτικά από το 2019, επεκτείνεται συνεχώς και το 2025 απέκτησε διεθνές επιχειρησιακό κέντρο στη Σανγκάη με σαφή στόχευση στις διασυνοριακές πληρωμές.
Η Ευρώπη ακολουθεί ένα υβριδικό μοντέλο: δημόσιο ψηφιακό χρήμα ως υποδομή, με ιδιωτική διανομή, ισχυρές εγγυήσεις ιδιωτικότητας και δημοκρατικό νομοθετικό έλεγχο. Πολλοί κεντρικοί τραπεζίτες έχουν προειδοποιήσει ότι χωρίς δημόσιο ψηφιακό χρήμα υπάρχει κίνδυνος ένα μέρος της νομισματικής πολιτικής να περάσει σε ιδιωτικά συστήματα συναλλαγών: «Αν θέλουμε η νομισματική πολιτική να συνεχίσει να εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και να είναι δημόσιο αγαθό, δεν μπορεί παρά η κεντρική τράπεζα να έχει ψηφιακό ευρώ», έχει δηλώσει ο Γιάννης Στουρνάρας. Και η Κριστίν Λαγκάρντ συμπληρώνει ότι το ψηφιακό ευρώ «θα ενισχύσει τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης», δείχνοντας το επείγον του ζητήματος, καθώς 146 χώρες (το 98% του παγκόσμιου ΑΕΠ) εξετάζουν την ανάπτυξη ψηφιακού νομίσματος, χωρίς όμως δεδομένο χρονοδιάγραμμα.
