Γράφει η ΣΟΦΙΑ ΚΑΥΚΟΠΟΥΛΟΥ
Επ’ αφορμή του θανάτου του μακεδονομάχου Παύλου Μελά (13/10/1904), εορτάζεται κατ’ έτος, η Ημέρα Μακεδονικού Αγώνα την πρώτη Κυριακή μετά τις 13 Οκτωβρίου. Μία από τις σημαντικότερες και πολύπλευρες εκκλησιαστικές προσωπικότητες του προηγούμενου αιώνα, με ανεκτίμητη προσφορά στην εκκλησία και την πατρίδα, κατά την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, υπήρξε ο Γερμανός Καραβαγγέλης.
Ο Γερμανός Καραβαγγέλης γεννήθηκε στη Στύψη της Λέσβου στις 16 Ιουνίου του 1866 και πέρασε το παιδικά του χρόνια στο Αδραμύττιο της Μικράς Ασίας. Σπούδασε στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης, απ’ όπου αποφοίτησε το 1888, χειροτονήθηκε διάκονος και έφυγε στη Λειψία και τη Βόννη όπου σπούδασε Φιλοσοφία και Θεολογία. Το 1891 επέστρεψε στην Πόλη και διορίστηκε καθηγητής στη Σχολή της Χάλκης. Το 1896 εκλέχθκε επίσκοπος Χαριουπόλεως και αρχιερατικός προϊστάμενος της κοιvότητος Σταυροδρομίου, στο γνωστό Πέραν της Κωνσταντινούπολης, από όπου άρχισε τη μεγάλη εθνική του δράση.
Το 1900 σε ηλικία μόλις 34 ετών o Γερμανός εκλέχθηκε μητροπολίτης Καστοριάς, όπου υπό τη καθοδήγηση του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’, που ήταν ο πνευματικός ηγέτης του Μακεδονικού Αγώνα, ανέλαβε καθοριστικό ρόλο στη στήριξη του Ελληνικού Πληθυσμού στα όρια της μητροπόλεώς του, σε αντιπερισπασμό της δράσης του Βουλγαρικού κομιτάτου, που αποσκοπούσε στον εκβουλγαρισμό της Μακεδονίας και της Θράκης.
Για την διευκόλυνση της δράσης του χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Κώστας Γεωργίου και ανέπτυξε πρωτοφανή δραστηριότητα, συνεπικουρούμενος από τον Ίωνα Δραγούμη και τον πρόξενο της Ελλάδος στην Θεσσαλονίκη Λάμπρο Κορομηλά. Η δράση του όμως ενόχλησε τους Βουλγάρους και τους Τούρκους, οι οποίοι ζήτησαν επιτυχώς την ανάκλησή του από το Πατριαρχείο.
Αναφερόμενος στο περιστατικό ο ίδιος είχε γράψει πως:
«Η απομάκρυνσή μου από τη Καστοριά θεωρήθηκε σαν ένα τραύμα στο Μακεδονικό αγώνα, μα ο αγώνας βρισκόταν πια σχεδόν στο τέλος του».
Η αγωνιστική δράση του ιεράρχη δεν σταμάτησε εδώ, αφού άρχισε να γράφει ένα νέο κεφάλαιο της πολυτάραχης ζωής του, όταν το Πατριαρχείο τον τοποθέτησε μητροπολίτη Αμασείας του Πόντου (1908), με έδρα τη Σαμσούντα. Παρέμεινε μητροπολίτης Αμασείας ως το 1922, εφαρμόζοντας ένα μεγαλεπήβολο πρόγραμμα ανάπτυξης της επαρχίας του. Ίδρυσε σχολεία και άλλα ευαγή ιδρύματα, ανήγειρε ναούς και νέο μητροπολιτικό μέγαρο, ενώ επισκέφτηκε όλα τα χωριά της Επαρχίας του, μεταδίδοντας παντού την εθνική πνοή. Ο Γερμανός, ως μητροπολίτης Αμασείας, έκτισε 115 σχολεία και σχολές μέσα σε τρία μόλις χρόνια!
Με πρωτοβουλία του αγωνιστή ιεράρχη ιδρύθηκε στον Πόντο μια μυστική αντιστασιακή εταιρεία, στα πρότυπα της Φιλικής, με την επωνυμία «Μιθριδάτης». Το 1914 απέτρεψε την πρώτη απόπειρα εγκατάστασης Τούρκων προσφυγών από τα Βαλκάνια στα ελληνικά χωριά της μητροπόλεώς του. Το 1915 περιέθαλψε αρκετά Αρμενόπουλα κατά την Αρμενική Γενοκτονία και το 1916 προφύλαξε τη μαρτυρική Αμισό από τους Τούρκους. Έζησε από κοντά όλο το δράμα, της Γενοκτονίας 1.500.000 Αρμενίων και έπειτα 35.000 Ποντίων από τους δήθεν προοδευτικούς και εκσυγχρονιστές Νεότουρκους, οι οποίοι διακηρύσσοντας: «Η Τουρκία στους Τούρκους» στρέφονταν εναντίον των υπολοίπων πληθυσμών της Μικράς Ασίας. Ο ηρωικός ιεράρχης είδε τους πιστούς της μητροπόλεώς του να επιστρατεύονται στα τάγματα εργασίας, είδε εκτοπίσεις πληθυσμών, που έμειναν στην ιστορία ως η «λευκή σφαγή», εξορίες, σφαγές, απαγχονισμούς, πυρπολήσεις, εξισλαμισμούς, παιδομαζώματα, αρρώστιες και πολλά άλλα δεινά.
Η τακτική της εξόντωσης των ελληνικών πληθυσμών, προκάλεσε την αντίδραση των Ποντίων, το ένδοξο αντάρτικο του Πόντου, το οποίο ο Κεμάλ, άριστος γνώστης της κατάστασης, το χαρακτήρισε «έργο και όργανο» του Καραβαγγέλη, αγωνίστηκε με νύχια και με δόντια για την αυτοάμυνα και τη σωτηρία του Πόντου. Ο Γερμανός, για την πατριωτική του δράση συνελήφθη και φυλακίστηκε το 1917.
[9/10/2026 16:59] ΣΟΦΙΑ ΚΑΥΚΟΠΟΥΛΟΥ: Αποφυλακίστηκε και επέστρεψε στη θέση του, αλλά και πάλι το 1922, θεωρήθηκε από τον Κεμάλ, ως ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός της εξουσίας του και καταδικάστηκε σε θάνατο, όπως και οι συνεργάτες του, ο επίσκοπος Ζήλων Ευθύμιος Αγριτέλης και ο πρωτοσύγγελός του Πλάτων Αϊβαζίδης, οι οποίοι γνώρισαν μαρτυρικό θάνατο.
Ο Γερμανός όμως, σώθηκε καθώς τη στιγμή της καταδίκης του ήταν εν πλω, επιστρέφοντας από το Βουκουρέστι, όπου είχε πάει για να επιδώσει τον Πατριαρχικό Τόμο της χειραφετήσεως των νέων σερβικών επαρχιών και της αναγνωρίσεως του μητροπολίτη Βελιγραδίου ως Πατριάρχη.
Από την Μητρόπολη Ιωαννίνων στον «τόπο εξορίας» του…
Η Ιερά σύνοδος του Πατριαρχείου, για να τον σώσει, τον εξέλεξε μητροπολίτη Ιωαννίνων και με εντολή του Πατριάρχη δεν αποβιβάστηκε στη Πόλη, αλλά πήγε κατευθείαν στην Αθήνα. Εκεί, επροτάθη για Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, αλλά δεν εξελέγη, όπως παλαιότερα δύο φορές το 1913 και το 1921 του είχαν αρνηθεί και τον Πατριαρχικό Θρόνο. Ως μητροπολίτης Ιωαννίνων λοιπόν, πήγε στην Ήπειρο, αποφασισμένος να δώσει «βιομηχανική ώθηση στον τόπο, ώστε ν’ αναχαιτιστεί το ρεύμα εκπατρισμού των Ηπειρωτών».
Το 1924, δηλαδή ένα μόλις χρόνο μετά την άφιξή του στα Ιωάννινα, διορίστηκε Μητροπολίτης Ουγγαρίας, με έδρα τη Βιέννη, «τον τόπο της εξορίας» του, όπως έλεγε, με τον τίτλο του Εξάρχου Κεντρώας Ευρώπης. Προφανώς, κάποιοι θέλησαν να υποβαθμίσουν και να μειώσουν τον Γερμανό.
Στο πλαίσιο της ακατανόητης αυτής αποφάσεως, του περιέκοψαν τον μισό μισθό, ενώ τον άφησαν απλήρωτο επί μήνες. Ο ίδιος στ’ απομνημονεύματά του αναφέρει: «κι έτσι σήμερα κατάντησα να περιφέρομαι σχεδόν άνεργος σ ερείπια, εξόριστος απ την Καστοριά, απ την Αμάσεια, απ την Κωνσταντινούπολη, αφού γλίτωσα πολλές φορές το μαρτυρικό θάνατο στην Τουρκία, και τελικά εξόριστος κι απ την Ελλάδα… Ο κληρικός αυτός φαίνεται πως δεν θα ήταν χρήσιμος πια στην Εκκλησία της Ελλάδος και γι αυτό θα έπρεπε να ταλαιπωρηθεί, να εξευτελισθεί και να εξορισθεί τέλος απ` την ίδια του την πατρίδα, για να πεθάνει μακριά της, εξόριστος στην ξένη γη»!
Με «περίλυπη έως θανάτου την ψυχή», τελείωσε ειρηνικά την επίγεια ζωή του στις 11 Φεβρουαρίου 1935. Πρόφτασε όμως και είδε να πραγματοποιείται το όνειρό του, η απελευθέρωση της Μακεδονίας, για την οποία τόσο σκληρά εργάστηκε. Στις 26 Οκτωβρίου 1912, ο ελληνικός στρατός εισήλθε νικητής στην Θεσσαλονίκη.
Το ελληνικό κράτος αρνήθηκε να πληρώσει ακόμη και τα έξοδα της κηδείας του. Η δε μετακομιδή των λειψάνων του από τη Βιέννη στην Καστοριά, κατέστη δυνατή μόλις το 1959.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Καλεντερίδης Σ., Δυτικός Πόντος, 2005
Καραβαγγέλης Γ., Απομνημονεύματα Γερμανού Καραβαγγέλη. Ο μακεδονικός αγών, 1980
Μπέλλου-Θρεψιάδη Α., Μορφές Μακεδονομάχων και τα ποντιακά του Γερμανού Καραβαγγέλη, 1992
