Στις διακοπές πολλοί άνθρωποι παρατηρούν ότι ξυπνούν αργότερα, χωρίς ξυπνητήρι και χωρίς την πίεση των καθημερινών υποχρεώσεων. Το πρωινό ξεκινά με αίσθημα μεγαλύτερης ξεκούρασης και καθαρότερου μυαλού. Σύμφωνα με την Michelle Spear, καθηγήτρια Ανατομίας στο University of Bristol, αυτές οι παρατάσεις ύπνου δεν συνιστούν τεμπελιά, αλλά μηχανισμό αποκατάστασης του οργανισμού.
Ο ύπνος αποτελείται από κύκλους με διαφορετικές φάσεις: ελαφρύ, βαθύ και REM. Υπό συνθήκες άγχους οι κύκλοι αυτοί διαταράσσονται. Στις διακοπές η δομή του ύπνου σταθεροποιείται και αυξάνεται ο βαθύς ύπνος (slow-wave sleep). Η φάση αυτή συνδέεται με σωματική αποκατάσταση, ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, ρύθμιση του μεταβολισμού και μείωση φλεγμονών.
Η κορτιζόλη, ορμόνη του στρες, κορυφώνεται φυσιολογικά το πρωί για να διευκολύνει την αφύπνιση. Όταν παραμένει υψηλή λόγω έντονου στρες, διαταράσσει τον ύπνο. Στις διακοπές, με τη μείωση του άγχους, τα επίπεδά της εξισορροπούνται. Το αποτέλεσμα είναι πιο φυσικό ξύπνημα, λιγότερες διακοπές κατά τη διάρκεια της νύχτας και πιο σταθερός, αναζωογονητικός ύπνος.
Συχνά παρατηρείται επίσης έξαρση έντονων ονείρων. Το φαινόμενο οφείλεται στο λεγόμενο REM rebound: ο εγκέφαλος αναπληρώνει τη φάση REM που είχε κατασταλεί λόγω προηγούμενης έλλειψης ύπνου. Η αναπλήρωση αυτή συνδέεται με βελτίωση της μνήμης, καλύτερη διάθεση και μεγαλύτερη ευελιξία στην επίλυση προβλημάτων.
Σε ανατομικό επίπεδο, κατά τον παρατεταμένο ύπνο η σπονδυλική στήλη αποσυμπιέζεται. Οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι, που στη διάρκεια της ημέρας συμπιέζονται από τη βαρύτητα, ενυδατώνονται ξανά. Γι’ αυτό το ύψος εμφανίζεται ελαφρώς αυξημένο το πρωί μετά από πολλές ώρες ξεκούρασης. Παράλληλα, οι μυϊκές ίνες και οι συνδετικοί ιστοί επιδιορθώνονται, οι αρθρώσεις αποσυμπιέζονται και μικροτραυματισμοί αποκαθίστανται.
Κάθε οργανισμός διαθέτει τον δικό του χρονότυπο – πρωινό ή βραδινό – που επηρεάζεται από γενετικούς παράγοντες, την ηλικία και την έκθεση στο φως. Όταν το κοινωνικό ωράριο (εργασία, σχολείο) δεν ευθυγραμμίζεται με αυτόν τον ρυθμό, δημιουργείται το λεγόμενο κοινωνικό jet lag. Η δυσαρμονία αυτή επιβαρύνει τον οργανισμό και μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση και τη συνολική υγεία.
Η καθηγήτρια Spear επισημαίνει ότι οι περιστασιακοί παρατεταμένοι ύπνοι είναι ευεργετικοί όταν ανταποκρίνονται στις βιολογικές ανάγκες. Αντίθετα, η συστηματική υπερβολική διάρκεια ύπνου (πάνω από εννέα ώρες ημερησίως) έχει συσχετιστεί με καρδιαγγειακά προβλήματα και καταθλιπτικά συμπτώματα, αν και σε πολλές περιπτώσεις ο πολύς ύπνος αποτελεί σύμπτωμα και όχι αιτία.
Συνολικά, ο αυξημένος ύπνος στις διακοπές αποτελεί απόκριση αυτορρυθμιζόμενων συστημάτων του οργανισμού. Από τον εγκέφαλο και τα επινεφρίδια έως τους μύες, τους μεσοσπονδύλιους δίσκους και τις φάσεις των ονείρων, διάφορα συστήματα αξιοποιούν την περίοδο χαμηλότερων απαιτήσεων για επιδιόρθωση, επαναρύθμιση και επανεκκίνηση.
