Συνήθως μετά το κυριακάτικο μεσημεριανό φαγητό, οι ηλικιωμένοι της οικογένειας αποχωρούν από το τραπέζι με μια ανακοίνωση: «πάω να ξεκουραστώ για 10 λεπτά και επιστρέφω». Κανείς δε δείχνει να ξαφνιάζεται. Άλλωστε, το ίδιο σκηνικό επαναλαμβάνεται κάθε Κυριακή, όταν όλα τα μέλη της οικογένειας συγκεντρώνονται για να γευματίσουν και να μιλήσουν για όσα συνέβησαν την εβδομάδα που μόλις πέρασε. Η απογευματινή σιέστα συνδέεται περισσότερο με χώρες με θερμό κλίμα, όπως η Λατινική Αμερική αλλά κι η Ισπανία κι η Ελλάδα και αποτελεί αντικείμενο επιστημονικού ενδιαφέροντος. Ιδίως σχετικά με τη λειτουργία του εγκεφάλου, τη μνήμη και τη γνωστική γήρανση.
Περισσότερες συνάψεις
Οι ειδικοί μελετούν τη βραχυπρόθεσμη επίδραση ενός σύντομου ύπνου στη συνολική υγεία, αλλά και τη μακροχρόνια σχέση ανάμεσα σε αυτή τη συνήθεια και την άνοια. Τα ευρήματα δείχνουν ότι ο προγραμματισμένος μεσημεριανός ύπνος μπορεί να έχει οφέλη, αλλά η συχνή ακούσια υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας σχετίζεται με δυσμενέστερους δείκτες γνωστικής υγείας. Σε μια από τις πιο πρόσφατες έρευνες που δημοσιεύθηκε στο NeuroImage, επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, των Πανεπιστημιακών Νοσοκομείων της Γενεύης και του Πανεπιστημιακού Ιατρικού Κέντρου του Φράιμπουργκ στη Γερμανία, συνέκριναν σε ποια κατάσταση βρίσκεται ο εγκέφαλος έπειτα από μία ώρα μεσημεριανού ύπνου σε σκοτεινή, ήσυχη αίθουσα κι ύστερα από το ίδιο διάστημα όπου οι συμμετέχοντες μιλούσαν με το ερευνητικό προσωπικό και έκαναν σύντομους περιπάτους.
Παρατήρησαν ότι μετά τον ύπνο αυξήθηκε η δυνατότητα δημιουργίας νέων συναπτικών συνδέσεων και σημειώθηκε μεγαλύτερη δυνατότητα συναπτικής πλαστικότητας, η οποία αποτελεί βασικό μηχανισμό για τη μάθηση. Συνοπτικά, προέκυψαν ενδείξεις ότι ο σύντομος ύπνος το μεσημέρι μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση της συναπτικής λειτουργίας. Βέβαια, οι ερευνητές επισημαίνουν πως η μελέτη διεξήχθη σε 20 νέους, υγιείς ενήλικες και δεν αποδεικνύει ότι η σιέστα βελτιώνει άμεσα τις σχολικές επιδόσεις, τη μακροχρόνια μνήμη ή την πρόληψη της άνοιας.
Μεγαλύτερος και πιο «νέος» εγκέφαλος
Ερευνητές του Ινστιτούτου Κλινικής Ψυχολογίας από το Πανεπιστήμιο της Δημοκρατίας στην Ουρουγουάη, του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και του Πανεπιστημιακού Κολεγίου του Λονδίνου, διεξήγαγαν μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Sleep Health, για την οποία ανέλυσαν δεδομένα σχεδόν 400.000 ανθρώπων ηλικίας 40-69 ετών από τη βάση UK Biobank. Στόχος ήταν να διαπιστώσουν αν σχετίζεται η γενετική προδιάθεση για τακτικό μεσημεριανό ύπνο με κάποιους δείκτες εγκεφαλικής υγείας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα άτομα με μεγαλύτερη γενετική προδιάθεση για τακτικό ύπνο κατά τη διάρκεια της ημέρας παρουσίαζαν μεγαλύτερο συνολικό όγκο εγκεφάλου. Η ερευνητική ομάδα εκτίμησε ότι όσοι κοιμούνταν τακτικά συγκριτικά με εκείνους που δεν ακολουθούσαν το ίδιο μοτίβο, ήταν 2,6 έως 6,5 χρόνια πιο «νέοι», σε σχέση με την πραγματική τους ηλικία. Ωστόσο, δε διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές στον όγκο του ιππόκαμπου, στο χρόνο αντίδρασης και την οπτική επεξεργασία.
Καλύτερες επιδόσεις
Ακόμη πιο παλιά μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of the American Geriatrics Society παρατήρησε περίπου 3.000 ανθρώπους ηλικίας 65 ετών και άνω στην Κίνα, οι οποίοι χωρίστηκαν σε τέσσερις κατηγορίες. Όσοι δεν κοιμούνταν καθόλου το μεσημέρι, όσοι μόνο 30 λεπτά, μόνο 30-90 λεπτά και περισσότερα από 90 λεπτά. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι εκείνοι που αναπαύονταν για 30-90 λεπτά μετά το γεύμα παρουσίαζαν καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένες δοκιμασίες γνωστικής λειτουργίας: θυμούνταν πιο εύκολα τις λέξεις, είχαν καλύτερη μνήμη, αντιλαμβάνονταν και επεξεργάζονταν καλύτερα οπτικές πληροφορίες. Αντιθέτως, όσοι δεν κοιμούνταν καθόλου ή περισσότερο από 90 λεπτά, εμφάνιζαν χαμηλότερες επιδόσεις σε ορισμένους από τους παραπάνω δείκτες.
Αυξημένος κίνδυνος άνοιας
Στον αντίποδα, από νεότερη μελέτη του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο The Journals of Gerontology, προκύπτουν ενδιαφέροντα ευρήματα που συνδέονται με την άνοια. Οι επιστήμονες εξέτασαν, για διάστημα έως και 10 ετών, 995 Αμερικανούς ηλικίας 65 ετών και άνω, οι οποίοι δεν είχαν άνοια κατά την έναρξη της μελέτης. Καταγράφηκε η συχνότητα του μεσημεριανού ύπνου, αν ήταν προγραμματισμένος ή ακούσιος, η διάρκειά του και η σχέση των παραπάνω με την εμφάνιση άνοιας. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι συμμετέχοντες που κοιμόντουσαν συχνά, τις περισσότερες ημέρες ή κάθε μέρα μέσα στην εβδομάδα, είχαν 48% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας σε σύγκριση με εκείνους που δεν κοιμούνταν ή κοιμούνταν σπάνια. Επιπλέον, ο ακούσιος ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας, δηλαδή το να αποκοιμιέται κάποιος χωρίς να το έχει προγραμματίσει, συσχετίστηκε με 39% υψηλότερο σχετικό κίνδυνο. Την ίδια στιγμή, ο ύπνος διάρκειας έως 30 λεπτών συσχετίστηκε με αυξημένο κίνδυνο.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η συχνή υπνηλία μπορεί να αποτελεί πρώιμο δείκτη μεταβολών στον εγκέφαλο, αλλά όχι απαραίτητα αιτία εμφάνισης άνοιας. «Ο συχνότερος μεσημεριανός ύπνος θα μπορούσε να αποτελεί δείκτη αλλαγών στον εγκέφαλο και όχι αιτία αλλαγών στον εγκέφαλο που οδηγούν σε άνοια», σχολίασε χαρακτηριστικά ο επικεφαλής της μελέτης και καθηγητής στο Τμήμα Ψυχικής Υγείας του πανεπιστημίου, Άνταμ Σπίρα. Επισημαίνεται η πιθανή αμφίδρομη σχέση μεταξύ του μεσημεριανού ύπνου και της άνοιας. Πιο απλά, ο πολύς μεσημεριανός ύπνος μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο για άνοια, αλλά κι η ίδια η εκφυλιστική πάθηση στα πρώιμα στάδιά της επιδρά στο μηχανισμό της αφύπνισης. Επομένως ο άνθρωπος μπορεί να νυστάζει και να κοιμάται περισσότερο το μεσημέρι. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν ότι ο μεσημεριανός ύπνος προκαλεί άνοια και ότι απαιτούνται περισσότερες μελέτες.
Τι είναι ο υπνάκος τηςNASA;
Ο όρος NASA Nap, ο υπνάκος της NASA δηλαδή, είναι γνωστός από το 1995 όταν δημοσιεύθηκε στο Journal of Sleep Research μελέτη σχετικά με το διάστημα κατά το οποίο κοιμούνται οι πιλότοι πριν πολύωρες πτήσεις. Διαπιστώθηκε ότι όσοι ξεκουράζονταν για 26 λεπτά παρουσίασαν έως και 54% αύξηση στην εγρήγορση και 34% στις επιδόσεις, σε σύγκριση με εκείνους που έμεναν ξύπνιοι. Βέβαια, δε σημαίνει ότι τα 26 λεπτά αποτελούν την ιδανική διάρκεια για όλους τους ανθρώπους, ενώ προκύπτουν τουλάχιστον δύο προβλήματα από αυτή την πρακτική. Είναι πιθανό αμέσως μετά την αφύπνιση ο άνθρωπος να μην είναι άμεσα παραγωγικός, ενώ αυτός ο σύντομος ύπνος είναι πιθανό να επηρεάσει τον επόμενο κύκλο ύπνου.
Τα τόσο διαφορετικά αποτελέσματα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι δεν έχει σημασία μόνο αν κοιμάται κάποιος, αλλά πόσο, πόσο συχνά και υπό ποιες συνθήκες. Στο μεταξύ, η έρευνα συνεχίζεται καθώς, όπως γίνεται αντιληπτό, δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για να καθοριστεί η ιδανική διάρκεια κι η συχνότητα ύπνου που να ισχύει για όλες τις ηλικίες και όλους τους ανθρώπους.
