Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, που φέτος εορτάζεται την 1η Μαρτίου, αποτελεί την Α’ Κυριακή των Νηστειών και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την τελική ήττα της Εικονομαχίας το 843. Αρχικά, η ημέρα καθιερώθηκε για να τιμηθεί η αποκατάσταση των Ιερών Εικόνων· αργότερα όμως έλαβε ευρύτερο χαρακτήρα, ως ημέρα υπεράσπισης της ορθόδοξης πίστης απέναντι σε κάθε μορφή αίρεσης.
Η περίοδος της Εικονομαχίας
Τις απόψεις αυτές υιοθέτησε ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄, ο οποίος το 726 απαγόρευσε την ύπαρξη και την προσκύνηση των εικόνων. Η αυτοκρατορία διχάστηκε σε Εικονομάχους (ή Εικονοκλάστες) και Εικονόφιλους (ή Εικονόδουλους), με τη σύγκρουση να επηρεάζει βαθιά την κοινωνική και εκκλησιαστική ζωή.
Το 787, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος διατύπωσε τη διδασκαλία περί «τιμητικής προσκύνησης» των εικόνων, ωστόσο η διαμάχη αναζωπυρώθηκε μέχρι την οριστική λύση του 843.
Την Κυριακή της Ορθοδοξίας τελείται πανηγυρική Θεία Λειτουργία, κυρίως σε καθεδρικούς ναούς και μοναστήρια. Μετά τον Όρθρο ή τη Λειτουργία ακολουθεί λιτανεία με εικόνες, συχνά γύρω από τον ναό. Ψάλλεται Κανόνας που αποδίδεται στον Άγιο Θεόδωρο τον Στουδίτη.
Κατά την τελετή αναγιγνώσκεται το λεγόμενο «Συνοδικό της Ορθοδοξίας», όπου μνημονεύονται άγιοι και ομολογητές της πίστεως με την απάντηση «Αιωνία η Μνήμη», ενώ σε αιρέσεις που καταδικάστηκαν η απάντηση είναι «Ανάθεμα».
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται διδασκαλίες όπως ο Αρειανισμός, ο Νεστοριανισμός, ο Μονοφυσιτισμός, ο Μονοθελητισμός και η Εικονομαχία.
Η εορτή στο σήμερα
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας γιορτάζεται 42 ημέρες πριν από το Πάσχα και υπενθυμίζει τη σημασία των εικόνων στη θεολογία της Εκκλησίας. Οι εικόνες δεν θεωρούνται απλά διακοσμητικά στοιχεία, αλλά συνδέονται άμεσα με το δόγμα της Ενσάρκωσης
Κατά τη Θεία Λειτουργία αναγιγνώσκονται αποσπάσματα από την προς Εβραίους επιστολή και το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, που αναφέρονται στην ομολογία της πίστης.
Στην Ελλάδα, διατηρείται το έθιμο της απαγγελίας του Συμβόλου της Πίστεως από πολιτειακό αξιωματούχο, προνόμιο που ανάγεται στην αυτοκρατορική παράδοση και σήμερα αποδίδεται στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών.
Η θεολογική σημασία
Το όνομα «Κυριακή της Ορθοδοξίας» αποτυπώνει τη βαρύτητα που αποδίδει η Εκκλησία στις εικόνες ως έκφραση της πίστης. Η Ορθόδοξη θεολογία διακρίνει σαφώς την τιμητική προσκύνηση των εικόνων από τη λατρεία, η οποία ανήκει αποκλειστικά στον Θεό.
Περισσότερο από ιστορική ανάμνηση, η ημέρα αυτή λειτουργεί ως υπενθύμιση της ενότητας της Εκκλησίας και της διαρκούς υπεράσπισης της πίστης μέσα στον χρόνο.
