Ποιος δεν έχει δει ή δεν έχει παίξει Καραγκιόζη με τις γνωστές, αγαπημένες φιγούρες;
Ένα πανί, ένας μπερντές, λίγη φαντασία και πολύ γέλιο.
Προσωπικά, είχα κολλήσει μικρός.
Έστηνα τις δικές μου DIY παραστάσεις
στη γειτονιά, σε συγγενείς, φίλους και όποιον ήταν διαθέσιμο να καθίσει απέναντι από τον μπερντέ.
Οι φιγούρες μπορεί να μην ήταν τέλειες,
η σκηνή μπορεί να ήταν αυτοσχέδια, αλλά
η φαντασία έκανε όλη τη δουλειά.
Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της μαγείας του Καραγκιόζη.
Δεν χρειαζόταν πολλά.
Ένα φως πίσω από ένα πανί και ξαφνικά ένας ολόκληρος κόσμος ζωντάνευε.
Ο Καραγκιόζης, ο Χατζηαβάτης,
ο Μπαρμπαγιώργος, ο Μορφονιός,
ο Σταύρακας, ο Βεληγκέκας, ο Σιορ Διονύσιος και φυσικά τα Κολλητήρια έμπαιναν στον μπερντέ και μαζί τους ερχόταν ένας κόσμος γεμάτος φωνές, μουσική, ατάκες, γέλιο και αυτοσχεδιασμό.
Όμως ο Καραγκιόζης δεν ήταν πάντα αυτό που γνωρίζουμε σήμερα.
Η ιστορία του ελληνικού Θεάτρου
Σκιών είναι μια ιστορία μεταμόρφωσης.
Ο οθωμανικός Καραγκιόζης πέρασε στον ελλαδικό χώρο και στα τέλη του 19ου αιώνα άρχισε να παίρνει διαφορετική μορφή, προσαρμοσμένη στην ελληνική κοινωνία και πραγματικότητα.
Και μέσα σε αυτή την ιστορία η Πάτρα
έχει έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.
Ο Μίμαρος και η πατρινή σχολή.
Κεντρικό πρόσωπο αυτής της μεταμόρφωσης ήταν ο Δημήτριος Σαρδούνης, γνωστός ως Μίμαρος.
Πατρινός, με σπουδές στη βυζαντινή μουσική και με παρουσία ως ψάλτης στον Άγιο Ανδρέα, ο Μίμαρος εγκατέλειψε τελικά την ψαλτική και αφοσιώθηκε στο Θέατρο Σκιών.
Και δεν αρκέστηκε στο να αναπαράγει
όσα είχε παραλάβει.
Τα άλλαξε.
Ο Καραγκιόζης απέκτησε πιο έντονα ελληνικά χαρακτηριστικά.
Η παράσταση, οι φιγούρες, τα σκηνικά,
οι διάλογοι και η θεματολογία μεταμορφώθηκαν.
Ο φτωχός και ξυπόλυτος Καραγκιόζης έγινε ένας λαϊκός ήρωας που μπορεί να είναι πεινασμένος, κατατρεγμένος και εξαθλιωμένος, αλλά δεν χάνει ποτέ το θάρρος, την εξυπνάδα και κυρίως τη γλώσσα του.
Απέναντί του η εξουσία.
Από τη μία η παράγκα.
Από την άλλη το σαράι.
Και ανάμεσά τους ολόκληρη η ελληνική κοινωνία.
Ο Μίμαρος συνδέθηκε επίσης με την εξέλιξη και καθιέρωση χαρακτήρων και παραστάσεων που σήμερα θεωρούμε αναπόσπαστο κομμάτι του ελληνικού Καραγκιόζη, ενώ έδωσε ιδιαίτερη θέση
και σε ιστορικά και ηρωικά έργα.
Η Πάτρα, λοιπόν, δεν ήταν απλώς μία
ακόμη πόλη όπου έπαιζε Καραγκιόζης.
Ήταν ένα από τα σημαντικά σημεία όπου
ο Καραγκιόζης πήρε την ελληνική του μορφή.
Και η ιστορία δεν τελειώνει στον Μίμαρο.
Η παράδοση συνεχίστηκε από μαθητές
και επόμενες γενιές καραγκιοζοπαιχτών.
Ο μπερντές ταξίδεψε από γειτονιά σε γειτονιά και από πόλη σε πόλη.
Στην Πάτρα, ιδιαίτερα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, το Θέατρο Σκιών είχε έντονη παρουσία.
Η έρευνα του Πανεπιστημίου Πατρών
έχει καταγράψει εκατοντάδες παραστάσεις και δεκάδες διαφορετικούς χώρους στην Πάτρα και την ευρύτερη περιοχή.
Μέσα από παλιές εφημερίδες και αρχειακό υλικό μπορεί κανείς να ακολουθήσει σχεδόν έναν ολόκληρο χάρτη του Καραγκιόζη στην παλιά πόλη.
Ο μπερντές δεν ανήκε σε ένα συγκεκριμένο θέατρο.
Ανήκε στον δρόμο. Στη γειτονιά.
Στην πλατεία. Στο καλοκαιρινό βράδυ.
Στο κοινό.
Και ίσως γι’ αυτό έγινε τόσο αγαπητός.
Δεν ήταν μόνο παιδικό θέαμα.
Σήμερα έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε
τον Καραγκιόζη κυρίως ως παιδικό θέαμα.
Για πολλές προηγούμενες γενιές όμως ήταν ένα λαϊκό θέατρο που απευθυνόταν σε όλους.
Ο Καραγκιόζης μπορούσε να σατιρίσει
την εξουσία, να σχολιάσει την κοινωνία,
να μιλήσει για τη φτώχεια, την καθημερινότητα και την πολιτική.
Και αυτό γινόταν με έναν τρόπο μοναδικό.
Με γέλιο.
Γιατί πίσω από τον μπερντέ ο φτωχός μπορούσε να κοροϊδέψει τον ισχυρό.
Ο άνθρωπος που στην πραγματική ζωή δεν είχε φωνή μπορούσε να αποκτήσει μία.
Και ο Καραγκιόζης, όσο φτωχός και αν ήταν, δεν σταματούσε ποτέ να μιλάει.
Οι περισσότεροι έχουμε κάποια δική μας ιστορία με τον Καραγκιόζη.
Μια παράσταση που είδαμε μικροί.
Έναν μπερντέ σε μια γειτονιά.
Κάποιες φιγούρες που μας έμειναν στο μυαλό.
Ή, όπως στη δική μου περίπτωση, έναν αυτοσχέδιο μπερντέ και παραστάσεις DIY για συγγενείς, φίλους και τη γειτονιά.
Γιατί ο Καραγκιόζης είχε αυτή τη μοναδική ιδιότητα:
Σε έκανε να θέλεις να φτιάξεις κι εσύ έναν κόσμο.
Δεν χρειαζόσουν σκηνή.
Δεν χρειαζόσουν χρήματα.
Δεν χρειαζόσουν ειδικά εφέ.
Ένα πανί.
Ένα φως.
Μερικές φιγούρες.
Και φαντασία.
Και ξαφνικά μπορούσες κι εσύ να γίνεις καραγκιοζοπαίχτης.
Κι αν σήμερα κοιτάξουμε πίσω από τον παιδικό μας ενθουσιασμό, θα βρούμε
κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Πίσω από αυτό το απλό πανί υπάρχει μια μεγάλη ιστορία.
Και μέσα σε αυτή την ιστορία υπάρχει η Πάτρα.
Μια πόλη που δεν φιλοξένησε απλώς τον Καραγκιόζη.
Τον βοήθησε να γίνει αυτός που γνωρίζουμε σήμερα.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στις σκιές,
στο φως και στον μπερντέ, ένας φτωχός τύπος με μια τεράστια μύτη και ακόμα μεγαλύτερη γλώσσα συνεχίζει να μας θυμίζει κάτι πολύ απλό:
Μπορεί να μην έχεις τίποτα.
Αλλά όσο μπορείς να γελάς και να μιλάς, δεν είσαι ποτέ πραγματικά χωρίς δύναμη.
By #funkycranky
