Οι εφημερίδες της εποχής αναφέρονται στο μεγάλο γεγονός για τους ανθρώπους από τις Αλησμόνητες Πατρίδες, την επιστροφή στην Ελλάδα της εικόνας της Παναγίας Σουμελά που από το 386 βρισκόταν στο ομώνυμο Μοναστήρι έξω από την Τραπεζούντα του Πόντου.
Μέχρι τότε την ύπαρξή της γνώριζαν μόνο οι Πόντιοι. Τώρα γινόταν γνωστή σε όλους. Άλλωστε η εικόνα ήταν η Παναγία η Αθηναιώτισα, σύμφωνα με την παράδοση έργο του Ευαγγελιστή Λουκά , πριν την πάνε στον Πόντο δύο Αθηναίοι, ο Βαρνάβας και ο εξάδελφός του Σωφρόνιος.
Έμοιαζε με θαύμα αυτή η επιστροφή. Γιατί για να πραγματοποιηθεί χρειάστηκε να συμβούν πολλά που δεν οφείλονται μόνο στην τύχη.
Σύμπτωση πρώτη: Στις 29 Μαΐου 1930 ο τότε πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος είχε επισκεφτεί τα Καλάβρυτα. Θαύμασε μια εικόνα της Παναγίας να κρατά το Θείο Βρέφος. Τον ενημέρωσαν ότι υπάρχουν τρεις εικόνες, έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Μια είναι αυτή που βλέπει και η δεύτερη στην Κύπρο. Όταν ρώτησε που βρίσκεται η τρίτη ο Πόντιος Μητροπολίτης Ξάνθης Πολύκαρπος Ψωμιάδης του απάντησε ότι, δυστυχώς, βρίσκεται στο Μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο. «Και γιατί δεν την φέρνουμε εδώ;» αναρωτήθηκε και εξήγησε ότι με τις καλές σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί με την Τουρκία είναι εφικτό.
Σύμπτωση δεύτερη. Ο Μητροπολίτης Ξάνθης ήταν και πρόεδρος της επιτροπής που είχε δημιουργηθεί για την ανταλλαγή των περιουσιών και γνώστης του θέματος. Ανέθεσε στον επίσης Πόντιοι Χρυσόστομο Μυρίδη που βρισκόταν στην Αθήνα φροντίσει για όσα έπρεπε να γίνουν.
Σύμπτωση τρίτη. Ο άνθρωπος που είχε κρύψει την εικόνα, μαζί με άλλα κειμήλια, όχι μόνο βρισκόταν στη ζωή, αλλά και στην Ελλάδα. Ήταν ο Αρχιμανδρίτης Ιερεμίας που υπηρετούσε στον Λαγκαδά. Λόγω ηλικίας όμως δεν μπορούσε να πάει. Πρότεινε τον ιεροδιάκονο Αμβρόσιο Σουμελιώτη ο οποίος είχε υπηρετήσει στο Μοναστήρι και τώρα υπηρετούσε στον Άγιο Θεράποντα στην Τούμπα της Θεσσαλονίκης. Του αποκάλυψε το σημείο που είχε θάψει τα κειμήλια και του έδωσε την ευχή του.
Σύμπτωση τέταρτη. Οι Τούρκοι θέλοντας να δείξουν το καλό τους πρόσωπο έδωσαν επιστολή του πρωθυπουργού Ισμέτ Ιονού που ήταν ο πιο στενός συνεργάτης του Κεμάλ. Αυτό τον βοήθησε να φτάσει ο Αμβρόσιος χωρίς προβλήματα στον προορισμό του, σε μια περιοχή που ήταν αποκλεισμένη.
Σύμπτωση πέμπτη. Την 1η Νοεμβρίου έφθασε στο κατεστραμμένο Μοναστήρι. ‘Ηταν καμένο και λεηλατημένο. Η κρύπτη ήταν σε έναν αχυρώνα που είχε καταρρεύσει. Στο σημείο υπήρχαν μπάζα που απομακρύνθηκαν με τη βοήθεια των Τούρκων αστυνομικών που είχαν διατεθεί στον Αμβρόσιο και στον υπάλληλο της Μικτής Επιτροπής ανταλλαξίμων Αλέκο Βασιλείου. Η κρύπτη βρέθηκε και αποκάλυψε τα κρυμμένα κειμήλια. Ήταν θαμμένα σε βάθος δύο μέτρων. Τα μπάζα που είχαν πέσει προφύλαξαν το σημείο από τους ιερόσυλους που έψαχναν την εικόνα για τα πολύτιμα αφιερώματά της.
Οι περιπέτειες της ίδια της εικόνας δεν είχαν τελειώσει. Τοποθετήθηκε μαζί με τα άλλα κειμήλια προσωρινά στο Βυζαντινό Μουσείο. Υπήρχαν σκέψεις να εκτεθεί μόνιμα στην Μητρόπολη.
Ακολούθησαν εποχές δύσκολες για τον τόπο κι όταν ηρέμησαν τα πράγματα τον1952 αποφασίστηκε να τοποθετηθεί στο Μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά στις Καστανιές Βερμίου. Από τότε αποτελεί όχι μόνο τη σύνδεση των Ποντίων με τη γη που άφησαν, αλλά και σημείο συνάντησης κάθε χρόνο στη γιορτή της όταν συρρέουν πιστοί από όλον τον κόσμο.
