Ενα γεγονός που έπαιξε καθοριστικό ρόλο, αποτελώντας κορυφαίο ορόσημο στην περαιτέρω εδραίωση της τότε ακόμα νέας θρησκείας. Αφενός γιατί επρόκειτο για το κατεξοχήν αποδεικτικό στοιχείο του μαρτυρίου της σταύρωσης που υπέστη ο Ιησούς. Ο Τίμιος Σταυρός αποτελεί για τους χριστιανούς και την πίστη τους υπέρτατο σύμβολο αγάπης του Θεού προς τον άνθρωπο, θυσίας, αλλά και ζωοποιού πηγής ανάστασης και αιώνιας ζωής, όπως και πνευματικό όπλο που θωρακίζει τους πιστούς από τους κάθε λογής πειρασμούς.
Συγχρόνως, όμως, χαλύβδωσε την πεποίθηση του αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου, για το ότι αρκετά νωρίτερα (313) είχε πράξει σωστά παύοντας τις διώξεις κατά των χριστιανών με το Διάταγμα των Μεδολιάνων, από κοινού με τον Λικίνιο, αναγνωρίζοντας το ελεύθερο θρησκευτικό τους δικαίωμα, αλλά και τον ώθησε να αναγορεύσει τελικά τη νέα θρησκεία σε θεμέλιο λίθο, πάνω στον οποίο θα δομούσε την αυτοκρατορία. Παρότι η αναγνώρισή της σε επίσημη θρησκεία του νέου κράτους έγινε πολύ αργότερα (380), αλλά και ο ίδιος βαπτίστηκε χριστιανός λίγο πριν από τον θάνατό του (337), εντούτοις οι αποφάσεις του μετά την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού από τη μητέρα του, όχι μόνο άνοιξαν τον δρόμο για την επικράτηση του χριστιανισμού, αλλά και άλλαξαν τον ρου της ιστορίας. Με αποκορύφωμα την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, κέντρο πλέον της αυτοκρατορίας για πάνω από 11 αιώνες, αλλά και της νέας θρησκείας μέχρι και σήμερα.
Επιπλέον, η φετινή επέτειος συμπίπτει με τα εντυπωσιακά ευρήματα των ανασκαφών που εξελίσσονται εδώ και μία τριετία στους Αγίους Τόπους από ομάδα αρχαιολόγων του ιταλικού Πανεπιστημίου Sapienza. Και τα οποία, όπως ανακοίνωσαν πριν από λίγες ημέρες, επιβεβαιώνουν κατηγορηματικά ότι ο χώρος αυτός ευθυγραμμίζεται με τα βασικά γεωγραφικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά των ευαγγελικών περιγραφών.
«Εν τούτω νίκα»
Η ιστορική διαδρομή των γεγονότων που οδήγησαν στην ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού ξεκινάει από τις 28 Οκτωβρίου 312, όταν το στράτευμα του Κωνσταντίνου βαδίζοντας προς τη Ρώμη, συγκρούστηκε με εκείνο του Μαξέντιου στη Μιλβία γέφυρα του ποταμού Τίβερη, με επίδικο την κυριαρχία στη δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Κωνσταντίνος επικράτησε, αλλά άρρηκτα συνδεδεμένο με τη νίκη του είναι το περίφημο όραμα που φέρεται να είδε, την παραμονή της μεγάλης σύγκρουσης: ένας φωτεινός σταυρός που σχηματιζόταν με τα ελληνικά γράμματα Χ-Ρ, με την επιγραφή «Εν τούτω νίκα».
Σύμφωνα με τον χριστιανό ρήτορα Λακτάντιο, δάσκαλο του πρωτότοκου γιου του Κωνσταντίνου, Κρίσπου, το όραμα του Κωνσταντίνου ήταν ενύπνιο. Ο ιστορικός Ευσέβιος, ωστόσο, αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος «προσευχήθηκε στον Θεό του ουρανού και για τον Λόγο του, τον Ιησού Χριστό». Στο έργο εξάλλου «Τα εις βίον Κωνσταντίνου» περιγράφεται το γεγονός ως αληθινό όραμα, το οποίο εμφανίστηκε μέσα στο καταμεσήμερο στον ουρανό και το είδαν και οι στρατιώτες. Το δε βράδυ, στη συνέχεια του θείου οράματος, εμφανίστηκε ο Χριστός στον Κωνσταντίνο και τον πρόσταξε να βάλει το σταυροειδές σύμπλεγμα ως έμβλημα στις ασπίδες των λεγεώνων του.
Σε κάθε περίπτωση, ο Κωνσταντίνος διέταξε το πρωτοφανές για ρωμαϊκό στράτευμα, αντί των αγαλμάτων των θεών τα οποία προπορεύονταν στις λεγεώνες του, να τοποθετηθούν κόκκινα υφάσματα, έχοντας στη μέση τους κεντημένο το σύμπλεγμα των γραμμάτων Χ και Ρ, κατά το όραμά του, και να ζωγραφιστεί το σύμβολο του σταυρού στις ασπίδες των στρατιωτών του. Νίκησε στη μάχη και απέδωσε τη νίκη στον Θεό των Χριστιανών. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία τιμά τον Κωνσταντίνο ως Αγιο και Ισαπόστολο, το όραμα ήταν αληθινό και είχε θεία προέλευση.
Η Αγία Ελένη
Το 326 κι ενώ ο Κωνσταντίνος είχε εδραιώσει την εξουσία του, έχοντας εξουδετερώσει και τον Λικίνιο και αφού είχε συγκληθεί στη Νίκαια η Α’ Οικουμενική Σύνοδος, η μητέρα του, Ελένη, την οποία η Χριστιανική Εκκλησία ανακήρυξε επίσης Αγία και Ισαπόστολο, θέλησε, παρά την προχωρημένη ηλικία της -σχεδόν 80 ετών-, να επισκεφθεί τα Ιεροσόλυμα για να προσευχηθεί. Εκείνος τη βοήθησε, παραχωρώντας της πλοίο για το ταξίδι, καθώς επίσης άφθονα χρήματα για να χρηματοδοτήσει την ανέγερση χριστιανικών ναών στην περιοχή.
Η ίδια, λόγω του έντονου θρησκευτικού συναισθήματος που τη διακατείχε, προχώρησε σε εντατικές ανασκαφικές έρευνες, ελπίζοντας να φέρει στην επιφάνεια τους τόπους της Σταύρωσης και της Ανάστασης του Ιησού στον λόφο του Γολγοθά.
Το γεγονός είναι ότι ο Τίμιος Σταυρός βρέθηκε από αυτές τις ανασκαφές. Οσον αφορά, όμως, το πώς ακριβώς συνέβη αυτό, στα ιστορικά γεγονότα υπεισέρχεται και η παράδοση, η οποία θέλει την Αγία Ελένη επιθεωρώντας την περιοχή, να οδηγείται στην ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού με τη βοήθεια ενός αρωματικού φυτού που φύτρωνε σε ένα σημείο εκεί, του γνωστού μας βασιλικού. Εξ ου και στις εκκλησίες την 14η Σεπτεμβρίου μοιράζεται βασιλικός ως σύμβολο ευλογίας. Οταν το μύρισε, αισθάνθηκε ότι κάτω από εκεί βρισκόταν ο Τίμιος Σταυρός και διέταξε τους εργάτες των συνεργείων να σκάψουν.
Τότε άρχισαν αμέσως οι ανασκαφές και βρέθηκαν και οι τρεις σταυροί, προς γενική κατάπληξη των παρισταμένων. Βρέθηκε επίσης ξεκαρφωμένο ένα σανιδάκι με την επιγραφή-απόδειξη της γνησιότητας των τριών σταυρών. Τέσσερα γράμματα σε τρεις γλώσσες: ελληνικά, εβραϊκά και λατινικά. ΙΝΒΙ: Ιησούς Ναζωραίος, Βασιλεύς Ιουδαίων. Σύμφωνα με τον εκκλησιαστικό ιστορικό Φιλοστόργιο (368-433), ο Τίμιος Σταυρός εντοπίστηκε ανάμεσα στους τρεις, ύστερα από θαύμα που συντελέστηκε ενώπιον όλων, όταν τοποθετήθηκε πάνω σε μια νεκρή γυναίκα και αυτή αναστήθηκε. Κατ’ άλλη εκδοχή, ήταν ετοιμοθάνατη και θεραπεύτηκε.
Στη θέση αυτή είναι δεδομένο πως υπήρχε ο ειδωλολατρικός ναός της Αφροδίτης, που είχε ανεγείρει το 135 μ.Χ. ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός, μετά τη δεύτερη καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Η Ελένη, αφού διέταξε να τον γκρεμίσουν, έχτισε στη θέση του τον Ναό της Αναστάσεως, έκτοτε κορυφαίο μνημείο του Χριστιανισμού. Η εύρεση του Τιμίου Σταυρού τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 6 Μαρτίου.
Ο Σταυρός παραδόθηκε στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο, ο οποίος στις 14 Σεπτεμβρίου 335, τον ύψωσε στον Γολγοθά. Και αμέσως μετά, τον τοποθέτησε στον Ναό της Αναστάσεως. Ο Τίμιος Σταυρός είχε 4,50 μέτρα ύψος και 2,40 μέτρα πλάτος. Ολα αυτά καταγράφονται από ιστορικές πηγές.
Στην εξορία
Η Φλαβία Ιουλία Ελένη γεννήθηκε μεταξύ 247-250 στο Δρέπανο της Βιθυνίας και ήταν ταπεινής καταγωγής. Το 270 παντρεύτηκε τον Ρωμαίο αξιωματικό Κωνστάντιο Χλωρό και το 272 γέννησε τον Κωνσταντίνο. Κατά μια εκδοχή, η Ελένη ήταν παλλακίδα του Κωνστάντιου, την οποία αυτός ουδέποτε νυμφεύτηκε. Σε κάθε περίπτωση, όταν ο Κωνστάντιος επρόκειτο να γίνει Καίσαρας της Γαλατίας, εξαναγκάστηκε να διαζευχθεί/απομακρύνει την Ελένη, καθώς η ρωμαϊκή νομοθεσία θεωρούσε ασυμβίβαστη τη λαϊκή καταγωγή της με την άνοδο σε υψηλά αυτοκρατορικά αξιώματα.
Ο Κωνστάντιος νυμφεύτηκε τη Θεοδώρα, ανιψιά του Αυγούστου της Δύσης Μαξιμιανού. Η Ελένη έφυγε τότε για την Ανατολή, όπου ζούσε ταπεινά, έχοντας την αμέριστη συμπαράσταση του γιου της. Ο Κωνσταντίνος αργότερα της απένειμε τον τίτλο της Αυγούστας, εξέδωσε νομίσματα με τη μορφή της και μετονόμασε τη γενέτειρά της σε Ελενόπολη.
Σύμφωνα πάλι με τον εκκλησιαστικό ιστορικό Ευσέβιο Καισαρείας, ήταν ο ίδιος ο Μέγας Κωνσταντίνος που την οδήγησε στη χριστιανική πίστη και τη μετέτρεψε από παγανίστρια σε ευσεβή χριστιανή. Τούτο συνέβη είτε αμέσως μετά τη μάχη της Μουλβίας Γέφυρας (312) είτε αργότερα, περί το 324-325. Μετά τις ανασκαφικές έρευνες και την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού, την ανέγερση του Ναού του Παναγίου Τάφου, καθώς και του Ναού της Βασιλικής της Γέννησης στη Βηθλεέμ, η Αγία Ελένη επέστρεψε στη Ρώμη. Επειτα πήγε στην Κωνσταντινούπολη, όπου πέθανε μεταξύ 328 και 330.
Η δεύτερη Υψωση
Στις 14 Σεπτεμβρίου εορτάζεται και η δεύτερη Υψωση του Τιμίου Σταυρού. Το 614 οι Πέρσες κατέλαβαν ολόκληρη την περιοχή της Παλαιστίνης, λεηλάτησαν και κατέστρεψαν ιερά προσκυνήματα του Χριστιανισμού και πήραν μαζί τους ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό, στον οποίο όμως απέδωσαν σε «μαγικές» του ικανότητες, την εμφάνιση ορισμένων θαυμάτων. Ετσι, τον διατήρησαν και τον προσκυνούσαν, ως ειδωλολατρικό σύμβολο βεβαίως.
Ο τότε αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ηράκλειος, όμως, τους κατατρόπωσε και το 628 ανέκτησε και το ιερό σύμβολο της Χριστιανοσύνης. Μετέφερε τον Τίμιο Σταυρό αρχικά στην Κωνσταντινούπολη, στην οποία εισήλθε αποθεούμενος από τους Βυζαντινούς στις 14 Σεπτεμβρίου 628 και εν συνεχεία τον απέστειλε στα Ιεροσόλυμα, όπου έφτασε στις 21 Μαρτίου 630 για να ακολουθήσει η δεύτερη Υψωσή του από τον Πατριάρχη Ζαχαρία στις 14 Σεπτεμβρίου.
Κομμάτια διάσπαρτα παντού
Επιστρέφοντας στη Ρώμη το 327, η Αγία Ελένη μετέφερε και ένα μεγάλο κομμάτι από το Τίμιο Ξύλο, το οποίο στο μεταξύ είχε τεμαχιστεί, ένα τμήμα της επιγραφής του Σταυρού και άλλα κειμήλια. Πολλά από αυτά βρίσκονται σήμερα στη Βασιλική που ιδρύθηκε πάνω από το ανάκτορο της Αυγούστας, η οποία αποκαλείται Τίμιος Σταυρός της Ιερουσαλήμ (Santa Croce in Gerusalemme). Τα υπόλοιπα κομμάτια του μεταφέρθηκαν σε διάφορα σημεία της Αυτοκρατορίας και διασπάρθηκαν σε ναούς και μοναστήρια.
Το μεγαλύτερο τμήμα του Σταυρού παρέμεινε στην Ιερουσαλήμ, πέρασε στα χέρια του Πέρση βασιλιά Χοσρόη ΙΙ, ανακτήθηκε από τον Ηράκλειο και παραδόθηκε ξανά στο Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων. Το ιερό κειμήλιο μετατράπηκε στα χέρια των σταυροφόρων σε λάβαρο. Χρησιμοποιήθηκε σε διάφορες περιπτώσεις. Η τραγική ήττα του χριστιανικού στρατού από τον μουσουλμανικό του σουλτάνου Σαλαντίν, στις 4 Ιουλίου 1187, στο Χατίν, κοντά στην Τιβεριάδα, σήμανε και την εξαφάνιση ενός μέρους του. Πολλά κομμάτια, όμως, φέρεται ότι «επιβίωσαν» μέχρι τις μέρες μας και βρίσκονται διάσπαρτα στην Ευρώπη.
Αδύνατη η πιστοποίηση
Και εκεί αρχίζει ένας κύκλος μυστηρίου, καθώς η επιστήμη δυσκολεύεται να δώσει κατηγορηματικές απαντήσεις στο ποιο από τα εμφανιζόμενα κειμήλια του Τίμου Σταυρού είναι αυθεντικό και ποιο όχι. Για κάποια εξ αυτών υπάρχουν σοβαρές ιστορικές καταγραφές που συγκλίνουν υπέρ της αυθεντικότητάς τους. Για τα περισσότερα, όμως, ο πρώτος λόγος ανήκει στον θρύλο και τις παραδόσεις, γεγονός που ενσπείρει εύλογες αμφιβολίες.
Μεταξύ 5ου και 7ου αιώνα, εντοπίστηκαν 54 αναφορές σε λειψανοθήκες του Τιμίου Σταυρού. Μετά τον 12ο αιώνα, όμως, πιθανότατα εξαιτίας των σταυροφοριών, οι αριθμοί αυξάνονται σχεδόν δραματικά. Η σταυροθήκη με τεμάχιο Τιμίου Σταυρού που αποθησαυρίζεται στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Ορους φέρει τον αριθμό 886, με περίπου μία σελίδα περιγραφής.
Ο διαπρεπής Γάλλος βυζαντινολόγος και ιστορικός τέχνης, καθηγητής της έδρας στης Βυζαντινής Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Paris I της Σορβόννης, Ανατόλ Φρολόβ στα μνημειώδη ερευνητικά έργα του «Το κειμήλιο του Τιμίου Σταυρού» γύρω από την ιστορία, τη διασπορά και τη λατρεία των τεμαχίων του Τιμίου Σταυρού στον βυζαντινό και χριστιανικό κόσμο, εντόπισε μέχρι το 1961 συνολικά 1.150 αναφορές σε σταυροθήκες με τεμάχια Τιμίου Σταυρού σε εκκλησίες, μονές και άλλα σημεία σε διάφορες χώρες του κόσμου. Και στην Ελλάδα, κυρίως σε διάφορες μονές ιδίως του Αγίου Ορους, των Μετεώρων, Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αιγιαλείας, αλλά και της Κρήτης (Πρέβελης), άλλων νησιών και αλλού. Γεγονός που από μόνο του καθιστά επισφαλή την εκτίμηση περί αυθεντικότητας των κειμηλίων πλην ίσως κάποιων περιπτώσεων, όπου επιβεβαιώνεται από ιστορικές πηγές.
Στη Μονή Ξηροποτάμου
Στο Καθολικό (Κεντρική Εκκλησία) της Ιεράς Μονής Ξηροποτάμου του Αγίου Ορους, φυλάσσονται συνολικά 13 κομμάτια του Τιμίου Σταυρού. Ανάμεσά τους το μεγαλύτερο τμήμα του στον κόσμο, μήκους 31 εκατοστών, πλάτους 16, πάχους 25 και βάρους 320 γραμμαρίων. Περικλείεται σε ένα καθαρό χρυσό εσωτερικό περίβλημα που έχει σχεδιαστεί για να εμφανίζει ολόκληρο το κομμάτι του Σταυρού. Σύμφωνα με την παράδοση, δόθηκε ως δώρο στη Μονή από τον Αυτοκράτορα Ρωμανό A’ ή από την Αυτοκράτειρα Πουλχερία. Πάνω στο τμήμα αυτό εντοπίζεται και οπή από τα καρφιά της Σταύρωσης. Επιπλέον, στο σκευοφυλάκιο φυλάσσεται μέρος από τα δώρα των Μάγων που προσκύνησαν τη γέννηση του Χριστού, τμήμα από την Ακάνθινο Στέφανο, τον Σπόγγο και την Αγία Χλαμύδα. Αυτό το κομμάτι του Σταυρού παραμένει συνεχώς στη Μονή και εμφανίζεται μόνο στις ημέρες γιορτής του. Το δεύτερο μεγαλύτερο κομμάτι του Σταυρού που φυλάσσεται εκεί είναι αυτό που βγαίνει από το Αγιον Ορος, όταν ζητηθεί από διάφορες μητροπόλεις έξω απ’ αυτό.
Στο αυτοκρατορικό θησαυροφυλάκιο της Βιέννης εκτίθενται λειψανοθήκες που θεωρούνται ότι περιέχουν τμήματα του Τίμιου Ξύλου. Από τα πιο γνωστά είναι εκείνο που βρίσκεται στη χρυσή λειψανοθήκη με πολύτιμους λίθους σε σχήμα σταυρού και εκτίθεται δίπλα στη «λόγχη του πεπρωμένου».
Ανάμεσα στις εκκλησίες που φυλάσσουν κειμήλια τα οποία θεωρούνται ως τεμάχια του Τίμιου Ξύλου περιλαμβάνονται η Παναγία των Παρισίων (Notre-Dame), στην οποία φυλάσσεται η λατρευτική Αγία Δέσμη, περιλαμβάνοντας το Ακάνθινο Στέμμα, μαζί με τμήμα του Τιμίου Σταυρού.
Επίσης, οι Καθεδρικοί Ναοί της Πίζας και της Φλωρεντίας, όπως και πολλά μοναστήρια. Ο θρύλος θέλει επίσης να φυλάσσεται ένα τμήμα Τίμιου Ξύλου στον σταυρό που στέφει τον μεγάλο οβελίσκο, ο οποίος δεσπόζει στην πλατεία του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό.
Τα νέα αρχαιολογικά ευρήματα που βρέθηκαν κάτω από τον Ναό της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ ενισχύουν την πεποίθηση ότι το συγκεκριμένο σημείο όντως συνδέεται με το μαρτύριο και την ταφή του Ιησού. Οι Ιταλοί αρχαιολόγοι εντόπισαν λατομείο, λαξευμένους τάφους, καλλιεργημένες εκτάσεις και ίχνη αρχαίου κήπου, στοιχεία που παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με τις περιγραφές των Ευαγγελίων. Τα πρώτα συμπεράσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο αρχαιολογικό περιοδικό της Ιερουσαλήμ, «Liber Annuus».
Τα πρόσφατα ευρήματα
O Ναός της Αναστάσεως, στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ βρίσκεται πάνω από το σημείο όπου, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, ο Ιησούς σταυρώθηκε, τάφηκε και στη συνέχεια αναστήθηκε. Οι ανασκαφές είχαν ξεκινήσει προ τριετίας, στο πλαίσιο εργασιών αποκατάστασης του δαπέδου του Ναού. Πέρυσι, οι αρχαιολόγοι άρχισαν να αποκαλύπτουν ένα ιδιαίτερο τοπίο.
Τα στοιχεία αυτά παρουσιάζουν αξιοσημείωτη αντιστοιχία με την περιγραφή που υπάρχει καταρχάς στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Σύμφωνα με αυτήν, στο σημείο όπου σταυρώθηκε ο Ιησούς υπήρχε ένας κήπος και μέσα σε αυτόν ένας καινούριος τάφος, στον οποίο δεν είχε προηγουμένως ταφεί κανείς. Κατά τους αρχαιολόγους-ερευνητές, η συγκέντρωση τόσων κοινών χαρακτηριστικών είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Το ίδιο Ευαγγέλιο αναφέρει ότι η σταύρωση έγινε κοντά στην Ιερουσαλήμ, ενώ στην προς Εβραίους επιστολή αναφέρεται ότι πραγματοποιήθηκε έξω από την πύλη της πόλης. Σύμφωνα με τους ερευνητές, το αρχαίο λατομείο βρισκόταν πράγματι έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ την εποχή του Ιησού.
Ορισμένα τμήματα του λατομείου έχουν βάθος 6 μέτρων, γεμάτα με χώμα, ένδειξη ότι η περιοχή, ενδεχομένως, μετατράπηκε αργότερα σε χώρο γεωργικής εκμετάλλευσης. Η αγροτική χρήση του χώρου ενισχύεται και από την ανακάλυψη καταλοίπων ελαιόδεντρων και αμπελιών. Αυτά χρονολογούνται μάλιστα περί το 30-33 μ.Χ., γεγονός που προσθέτει ακόμη ένα στοιχείο στις ομοιότητες με τη βιβλική αφήγηση. Οι τάφοι προσφέρουν επίσης, σημαντικές πρόσθετες πληροφορίες. Λαξευμένοι απευθείας στον βράχο, επιβεβαιώνοντας ότι η περιοχή είχε πράγματι χρησιμοποιηθεί ως ταφικός χώρος.
Η μορφή τους συμφωνεί επίσης με τις περιγραφές στα Ευαγγέλια των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά, όπου ο τάφος του Ιησού παρουσιάζεται ως λαξευμένος στον βράχο. Σύμφωνα με την επικεφαλής των ανασκαφών Φραντσέσκα Ρομάνα Σταζόλα, από το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης «η ιστορία αυτού του χώρου είναι η ιστορία της Ιερουσαλήμ και, τουλάχιστον από μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και μετά, είναι και η ιστορία της λατρείας του Ιησού Χριστού».
