Οθείος Γ. πέθανε μια φθινοπωρινή μέρα του 2003 και ο αδελφός της μάνας μου συνόδευσε τον παππού μου από την Κρήτη στην Αθήνα για την κηδεία. Είχαν μεγαλώσει σαν αδέλφια, για όσο καιρό ο θείος δεν βρισκόταν με τους χανσενικούς γονείς του στη Σπιναλόγκα. Ακόμα και όταν ο θείος Γ. νόσησε και επέστρεψε στο νησί, ο προπάππος μου έπαιρνε το μουλάρι, ανέβαζε πάνω του τον παππού μου και κάθε δεκαπέντε μέρες πήγαιναν από το χωριό στην Πλάκα για να περάσουν απέναντι με το καΐκι να τον δουν από κοντά. Πολλές δεκαετίες μετά από όλα αυτά, κατάφερα να δω την Victoria Hislop από κοντά και να την ευχαριστήσω για δύο πράγματα. Το ένα ήταν η αφήγηση της ιστορίας των λεπρών του νησιού, την οποία έγραψε κι άφησε ελεύθερη στον κόσμο, να φτάσει το μήνυμά της παντού. Το άλλο δεν το ήξερα μέχρι τη στιγμή που κοίταξα το οπισθόφυλλο του νέου της βιβλίου, Σκοτεινό Πέλαγος (Εκδόσεις Ψυχογιός).
«Εμείς στην Κρήτη δεν είχαμε Εμφύλιο», είναι η μόνιμη επωδός μου όταν με ρωτάνε για διάφορα ιστορικά θέματα που έχουν αφήσει πολύ βαθιές χαρακιές στην ελληνική κοινωνία. Ανέκαθεν κάποια ιστορικά ζητήματα δεν μπορούσα να τα κατανοήσω πλήρως, πολύ απλά γιατί κανείς στην οικογένειά μου δεν υπέφερε από κάποιο τραύμα με εμφυλιακό υπόβαθρο. Κι ως έναν βαθμό δεν μιλούσαμε σπίτι για τον Εμφύλιο, γιατί δεν είχαμε λόγο να το κάνουμε. Όλοι ήμασταν, πάνω κάτω ή μάλλον πέρα δώθε, κεντρώοι. Λίγο πιο δω ο ένας, λίγο πιο κει ο άλλος. Ιστορικά γεγονότα εκείνης της περιόδου ήρθαν πιο έντονα στην αντίληψή μου όταν μπήκα στην βαθιά εφηβεία κι άρχισα να διαβάζω μόνη μου. Ήταν κάτι σαν την ιστορία του θείου Γ. Ξέραμε ή μάλλον φανταζόμασταν όλα όσα μπορούσε να έχει περάσει στη Σπιναλόγκα, αλλά δεν το συζητούσαμε, γιατί η ζωή είχε προχωρήσει, εκείνος είχε γιατρευτεί και κάπως στην περίπτωσή του είχε επέλθει η «εθνική συμφιλίωση», η δική του με τη νόσο του Χάνσεν και των υπολοίπων συγγενών με το στίγμα που τους είχε αφήσει η αρρώστια κάποιου άλλου.
Νομίζω πως όσοι παρακολουθούν με συνέπεια την πορεία της Victoria Hislop γνωρίζουν ότι είναι ένας άνθρωπος εξόχως προσιτός, με λεπτό χιούμορ και βαθιά αγάπη για τη γνώση. Είχα την τιμή να καθίσω απέναντί της στο γεύμα που διοργάνωσαν οι Εκδόσεις Ψυχογιός στην ταράτσα του Μουσείου Μπενάκη πριν από λίγες ημέρες, ένα μεσημέρι που ο ήλιος κρυβόταν επίτηδες για να μην θέλουμε να βγούμε έξω από το εστιατόριο και χάσουμε κάποια πολύτιμη στιγμή συζήτησης. Πήρα στα χέρια μου το βιβλίο της, το ζύγισα και διάβασα ξανά την υπόθεση. Η Φωτεινή, μια μητέρα με ένα νεογέννητο κι ένα μεγαλύτερο παιδί, αναγκάζεται να τα αποχωριστεί εξαιτίας της πολιτικής κατάστασης της εποχής. Βρισκόμαστε στο 1946, με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο να έχει τελειώσει και τον ελληνικό Εμφύλιο να μαίνεται. Η ηρωίδα θα βρεθεί σε μια φυλακή στη Χίο, θα έρθει κοντά με μια άλλη κρατούμενη και το δικό της παιδί και όταν τα πράγματα ανατραπούν ξανά άρδην, θα υποσχεθεί στον εαυτό της να βρει μια μέρα τα χαμένα παιδιά.
Η Victoria Hislop καταπιάνεται στο νέο της βιβλίο με ένα ζήτημα το οποίο δεν διδασκόμαστε σε κανένα σχολείο και που έτσι κι αλλιώς είθισται να μη συζητάμε συχνά ως κοινωνία. Σε αντίθεση με γεγονότα όπως π.χ. το Ολοκαύτωμα ή η Γενοκτονία των Ποντίων και των Αρμενίων, που βρίσκονται (κάπως) λίγο έξω από τα δικά μας σύνορα και ίσως υποδόρια να θεωρούνται από κάποιους πιο «ανώδυνα», άρα και πιο συζητήσιμα σήμερα, το «παιδομάζωμα» και το «παιδοφύλαγμα», οι πρακτικές που ακολουθήθηκαν στον Εμφύλιο από τις δύο αντίπαλες πλευρές και απομάκρυναν χιλιάδες παιδιά από τους βιολογικούς τους γονείς αποτελούν δύο θέματα που «καίνε» ακόμα.
«Ήμουν λίγο σκληρή με την Φρειδερίκη», λέει η κα Hislop στη διάρκεια του γεύματος. «Ήταν φασίστρια», συμπληρώνει, καθώς οι συνδαιτημόνες ακούνε προσεκτικά για τις πηγές έμπνευσης που δημιούργησαν στο μυαλό της το Σκοτεινό Πέλαγος. Οι παιδουπόλεις της Φρειδερίκης, το δίκτυο ιδρυμάτων που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα με την έναρξη του Εμφυλίου και στο οποίο εντάχθηκαν παιδιά από περιοχές που μάστιζε ο πόλεμος, ντύθηκε με το όνομα «παιδοφύλαγμα». Σκοπός τους, σύμφωνα με την ίδια την Βασίλισσα, ήταν «να σώσουμε τα παιδιά μας των βορείων επαρχιών από την απαγωγή πέρα από τα σύνορα και τη διαπαιδαγώγησή τους σε εχθρούς της πατρίδας». Πολλά παιδιά αγωνιστών του Δημοκρατικού Στρατού κατέληξαν σε αυτά τα ορφανοτροφεία, χωρίς τη θέληση κανενός συγγενή τους, ενώ μετά τη δεκαετία του 1950 έγιναν γνωστά σκάνδαλα παράνομων υιοθεσιών, ιδίως σε άτεκνα ζευγάρια από τις ΗΠΑ.
Την ίδια περίοδο είχε ξεκινήσει από τον Δημοκρατικό Στρατό της Ελλάδας η αποστολή παιδιών στις χώρες του τότε Ανατολικού μπλοκ. Κάποια έφευγαν με τη συναίνεση των οικογένειών τους, ενώ άλλα με τη βία. Σκοπός της φυγάδευσής τους ήταν «η προστασία τους από τις συνθήκες διαβίωσης στη χώρα». Όσα μεταφέρθηκαν στην τότε Ανατολική Γερμανία ονομάστηκαν Markos-Kinder, παίρνοντας το όνομα του ηγέτη του ΚΚΕ Μάρκου Βαφειάδη. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των παιδιών που απομακρύνθηκαν σε διάφορες κομμουνιστικές χώρες αποκλίνουν πολύ ως προς τον αριθμό τους. Από 17 έως 25 χιλιάδες παιδιά περίπου, αντιστοιχούν σχεδόν στον αριθμό των παιδιών που η ζωή τους πήρε την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, προς τις παιδουπόλεις της Βασίλισσας. Οφθαλμός αντί οφθαλμού, σαν να λέμε. Παιδί αντί παιδιού.
Φυσικά και ό,τι έχει απομείνει στον σκληρό ιδεολογικό πυρήνα και των δύο πιο πάνω πλευρών, παρά την έλευση της Μεταπολίτευσης και την Εθνική Συμφιλίωση, κρύβει και κρύβεται ακόμα πίσω από την έλλειψη ερευνών ή την αμφισβήτηση των όποιων δεδομένων που μπορεί να έχουν προκύψει. Καθένας πίστευε πως είχε δίκιο σε αυτό που έκανε. Το να αποστερείς από ένα παιδί τους συγγενείς του ήταν ηθικά αποδεκτό και στις δύο περιπτώσεις, απλά διαφοροποιούνταν το ιδεολογικό υπόβαθρο. Αυτό το λεπτό ζήτημα που δεν παρουσιάζεται συχνά στην ελληνική ποπ κουλτούρα βρέθηκε στο επίκεντρο της έρευνας της Victoria Hislop, η οποία πήρε την ιδέα γι’ αυτό το βιβλίο πολλά χρόνια πριν, όταν είχε επισκεφτεί τη Χίο, όπου βρισκόταν μία φυλακή για πολιτικές κρατούμενες, στην οποία μάλιστα είχε κρατηθεί και η Άλκη Ζέη.
Με αφορμή όλα τα παραπάνω, μιλήσαμε με την Victoria Hislop για τον τρόπο με τον οποίο έγραψε το βιβλίο της, τη συλλογική μνήμη ως αυθύπαρκτη οντότητα που στοιχειώνει το θυμικό του Έλληνα και τον ίδιο τον Εμφύλιο, του οποίου οι συνέπειες δεν έχουν ξεφτίσει εντελώς μέχρι σήμερα:
Ερ: Η αποφασιστικότητα της Φωτεινής να βρει τα παιδιά της βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος. Πώς προσεγγίσατε τη συγγραφή της μητρικής αγάπης και της ανθεκτικότητας μιας μητέρας που βρίσκεται αντιμέτωπη με τόσο εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες; Εννοώ, είχα φτάσει ήδη στη σελίδα 15 όταν μετά βίας συγκράτησα έναν λυγμό.
Απ: Πιστεύω ότι δουλειά ενός μυθιστοριογράφου είναι να εισχωρεί στον νου και στα συναισθήματα ενός χαρακτήρα· αν δεν το κάνει, ο αναγνώστης δεν θα μπορέσει να παρασυρθεί μέσα στην ιστορία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, φυσικά, η φαντασία μου υποστηρίχθηκε από το γεγονός ότι είμαι κι εγώ μητέρα.
Το χειρότερο πράγμα που μπορεί να συμβεί σε έναν γονιό είναι να χάσει το παιδί του — είτε στην ακραία περίπτωση του θανάτου είτε εξαιτίας ενός αποχωρισμού ή επειδή το παιδί χάνεται και δεν μπορεί πια να το βρει. Δεν χρειάστηκε να κάνω μεγάλη προσπάθεια φαντασίας για να καταλάβω πώς ένιωσε η Φωτεινή όταν της πήραν την Ηλιάνα.
Και, φυσικά, έχει δύο παιδιά, γεγονός που δημιουργεί μέσα της μια σύγκρουση: να φροντίσει το παιδί που έχει ακόμη κοντά της ή να θυσιάσει τα πάντα για να αναζητήσει εκείνο που έχασε. Ουσιαστικά, λοιπόν, αντλώ από τα προσωπικά μου συναισθήματα. Οι μυθιστοριογράφοι οφείλουν να το κάνουν, όποτε τους δίνεται η δυνατότητα.
Ερ: Καθώς γράφατε αυτό το βιβλίο, αναρωτηθήκατε ποτέ πόσα μπορεί να αντέξει ένας άνθρωπος χωρίς να χάσει την ελπίδα του — ή ακόμη και τα λογικά του, αν θέλετε;
Απ: Αναρωτιέμαι πάντα: «Εγώ τι θα έκανα;» και «Πώς θα ένιωθα;». Προσπαθώ να μην κρίνω τους χαρακτήρες ή τις πράξεις τους. Η Φωτεινή αναζητά με επιμονή το παιδί της και, στη συνέχεια, πρέπει να προσπαθήσει να διαμορφώσει μια ζωή για την ίδια και τον Μήτσο, ώστε να μπορέσουν να επιβιώσουν. Πιστεύω ότι υπάρχει κάτι σαν ένστικτο που τη συνδέει με την Ηλιάνα και ότι έχει εφοδιάσει την κόρη της με δεξιότητες που θα τη βοηθήσουν να επιβιώσει.
Πιστεύω ότι οι περισσότεροι από εμάς μπορούμε να αντέξουμε πολύ περισσότερα απ’ όσα θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε. Ωστόσο, τις περισσότερες φορές, οι αντοχές μας δεν δοκιμάζονται στα άκρα. Ζούμε σχετικά ασφαλείς ζωές, αν τις συγκρίνουμε με εκείνες των ανθρώπων που έζησαν τον Εμφύλιο Πόλεμο και τα χρόνια που ακολούθησαν.
Ερ: Η συλλογική μνήμη υπήρξε ανέκαθεν ένα περίπλοκο ζήτημα στην Ελλάδα, τουλάχιστον κατά τη δική μου άποψη. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας για το βιβλίο, συναντήσατε εκ διαμέτρου αντίθετες μαρτυρίες και ερμηνείες για εκείνη την περίοδο; Υπήρξαν στιγμές που οι διαφορετικές εκδοχές των γεγονότων έμοιαζαν τόσο αντιφατικές, ώστε να αγγίζουν σχεδόν το σουρεαλιστικό;
Απ: Ναι, υπάρχουν αναμφίβολα ριζικά διαφορετικές απόψεις σχετικά με τα αίτια του Εμφυλίου Πολέμου, καθώς και εντελώς αντικρουόμενες ερμηνείες για τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε. Ελάχιστοι άνθρωποι διατυπώνουν αυτό που μοιάζει να είναι το απλούστερο και, για μένα, αδιαμφισβήτητο συμπέρασμα:
«Αυτός ο Εμφύλιος Πόλεμος υπήρξε μια καταστροφή για την Ελλάδα. Και οι δύο πλευρές διέπραξαν φρικτά πράγματα η μία εις βάρος της άλλης, πάρα πολλοί άνθρωποι υπέφεραν και έχασαν τη ζωή τους. Καμία από τις δύο πλευρές δεν είναι άμοιρη ευθυνών».
Γενικά, ακόμη και 75 χρόνια αργότερα, οι άνθρωποι εξακολουθούν να θέλουν να επιρρίπτουν ευθύνες στους άλλους. Ελπίζω ότι κάποια μέρα θα επικρατήσει μια βαθιά μεταμέλεια για το γεγονός ότι αυτός ο πόλεμος συνέβη ποτέ.
Άλλωστε, πρόκειται για έναν πόλεμο στον οποίο ελάχιστοι από όσους βρίσκονται σήμερα εν ζωή είχαν πράγματι ενεργό συμμετοχή. Έτσι, οι περισσότεροι άνθρωποι απλώς υιοθετούν τις απόψεις που είχαν οι γονείς τους — ή ακόμη και οι παππούδες τους.
Όπως βλέπουμε και σήμερα, ο πολιτικός εξτρεμισμός δεν δημιουργεί μια ειρηνική κοινωνία. Αντίθετα, διχάζει τους ανθρώπους και καλλιεργεί μια αντιπαλότητα που πραγματικά δεν ωφελεί κανέναν μας. Τα πολιτικά άκρα είναι επικίνδυνα.
Ερ.: Οι πραγματικές ιστορίες που κρύβονται πίσω από το βιβλίο σας μού θύμισαν το Kindertransport στη Βρετανία. Σε εκείνη την περίπτωση, τα παιδιά απομακρύνθηκαν από τις οικογένειές τους προκειμένου να γλιτώσουν από τους Ναζί. Ωστόσο, ο αποχωρισμός εξακολουθούσε να αποτελεί μια οδυνηρή πραγματικότητα και πολλά από αυτά τα παιδιά δεν κατάφεραν ποτέ να ξανασμίξουν με τους γονείς τους. Αυτό εγείρει ένα δύσκολο ηθικό ερώτημα: πώς μπορούμε να κρίνουμε την ηθική διάσταση αποφάσεων που λαμβάνονται στο όνομα της προστασίας των παιδιών, όταν οι ίδιες αυτές αποφάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε μια ολόκληρη ζωή γεμάτη απώλεια;
Απ: Πρόκειται για μια πραγματικά πολύ εύστοχη σύγκριση. Θα έλεγα, ωστόσο, ότι οι συνέπειες στην περίπτωση του Kindertransport ήταν ακόμη πιο τραγικές. Σε πολλές περιπτώσεις, οι γονείς των Εβραιόπουλων πέθαναν στο Άουσβιτς, επομένως δεν υπήρχε καμία πιθανότητα να τους ξαναδούν ποτέ.
Τα παιδιά που απομακρύνθηκαν από τους κομμουνιστές (στο πλαίσιο του παιδομαζώματος) διατηρούσαν κάποια ελπίδα, καθώς τόσο οι γονείς όσο και τα παιδιά είχαν τη δυνατότητα να ξανασμίξουν. Πολλά από αυτά επέστρεψαν στην Ελλάδα και επανενώθηκαν με τις οικογένειές τους.
Ωστόσο, η πρακτική της πώλησης ελληνόπουλων σε Αμερικανούς γονείς έναντι χρηματικού ανταλλάγματος δεν παρουσιάζει καμία απολύτως ηθική ασάφεια. Οι δικηγόροι και οι οργανώσεις που ουσιαστικά αφαιρούσαν παιδιά από ελληνικά ορφανοτροφεία και τα μετέφεραν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, προκειμένου να ικανοποιήσουν την επιθυμία Αμερικανών να αποκτήσουν ένα παιδί, προέβαιναν σε μια πράξη σκληρότητας και εγκληματικότητας.
Και αναμφίβολα, αυτή η πρακτική καταδίκασε τόσο τα ίδια τα παιδιά —ορισμένα από τα οποία είχαν ακόμη εν ζωή γονείς— όσο και τους γονείς τους σε μια ολόκληρη ζωή σημαδεμένη από την απώλεια.
Για ορισμένους από αυτούς χρειάστηκαν χρόνια μέχρι να καταφέρουν να βρουν τον δρόμο της επιστροφής και να εντοπίσουν τους χαμένους γονείς τους — όπως και το αντίστροφο. Και αυτή η διαδικασία εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη.
Το γεύμα με την κα Hislop και τους συναδέλφους δημοσιογράφους ήταν πολύ ευχάριστο, παρά το βαρύ περιεχόμενο του βιβλίου, πρωτίστως γιατί η ίδια γνωρίζει πώς να χειρίζεται λεπτά θέματα, ενώ ταυτόχρονα είναι μια εξαιρετική οικοδέσποινα. «Θα ήθελες σαλάτα;» με ρωτάει κάποια στιγμή.«Ναι παρακαλώ. Θα πω στη μητέρα μου ότι και έφαγα λαχανικά και ότι μού τα σέρβιρε η κα Hislop», της απάντησα.
Λίγο μετά το γλυκό, όταν της έδωσα να μου υπογράψει το αντίτυπό μου, την ευχαρίστησα για όσα έχει κάνει, χωρίς προφανώς να το γνωρίζει, για την οικογένειά μου. Πιστεύω κάτι παραπλήσιο θα κάνει τώρα με το νέο της βιβλίο, για τους ανθρώπους που έπεσαν με τέτοιο τρόπο θύματα των πολιτικών καταστάσεων και ως ένα βαθμό είναι ακόμα και σήμερα στην αφάνεια. Κάθε οικογένεια ίσως έχει τον δικό της θείο Γ. Είτε ήταν λεπρός, είτε εκτοπισμένος ως παιδί, είτε παράνομα υιοθετημένος, υπήρξε θύμα μιας κατάστασης και κάποιος έπρεπε να τον δικαιώσει. Αυτό συνεχίζει να κάνει με παρρησία η Victoria Hislop, δίνοντάς μας μια θέση για το καράβι που θα διασχίσει το Σκοτεινό Πέλαγος (Εκδόσεις Ψυχογιός, μετάφραση: Φωτεινή Πίπη).
