Ψηλά, στα τείχη του Κάστρου της Πάτρας, βρίσκεται εδώ και αιώνες ένα παράξενο ανθρώπινο ομοίωμα.
Ένας ακρωτηριασμένος κορμός και μια ανδρική κεφαλή, εντοιχισμένα μέσα στην οχύρωση.
Για τους αρχαιολόγους πρόκειται για τμήματα αρχαίων γλυπτών που χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό κατά την κατασκευή ή τις μεταγενέστερες επισκευές του Κάστρου.
Για τους παλιούς Πατρινούς όμως ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό.Ήταν η Πατρινέλα.
Το στοιχειό της Πάτρας.Το Κάστρο οικοδομήθηκε κατά τον 6ο αιώνα μ.Χ. πάνω στην αρχαία ακρόπολη της πόλης και στην κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε άφθονο αρχαίο οικοδομικό υλικό. Σε ειδική εσοχή της τοιχοποιίας εντοιχίστηκαν ένας κορμός και μία κεφαλή ανδρικού αγάλματος των ρωμαϊκών χρόνων.
Με το πέρασμα των αιώνων, η πραγματική ταυτότητα του αγάλματος ξεχάστηκε.
Κάποιοι πίστεψαν ότι απεικόνιζε τον Δία. Άλλοι θέλησαν να αναγνωρίσουν σε αυτό τον Πατρέα, τον μυθικό οικιστή που έδωσε το όνομά του στην πόλη.Η λαϊκή φαντασία όμως δημιούργησε κάτι πολύ ισχυρότερο από μια αρχαιολογική ερμηνεία.
Έδωσε στο παράξενο άγαλμα ψυχή.
Και το ονόμασε Πατρινέλα.
Σύμφωνα με την παράδοση, η Πατρινέλα ήταν γυναίκα που είχε μεταμορφωθεί σε άνδρα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και κατοικούσε πάνω στο Κάστρο.Τη νύχτα κατέβαινε στην πόλη.
Άλλοτε ακουγόταν να περπατά και άλλοτε να κλαίει.Όμως εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο και σήμερα περισσότερο ξεχασμένο κομμάτι του θρύλου:
η Πατρινέλα δεν ήταν εχθρός της πόλης.
Ήταν ο φύλακάς της.
Μία από τις παλαιότερες καταγεγραμμένες μαρτυρίες για την Πατρινέλα προέρχεται από τον 19ο αιώνα, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα ο Νικόλαος Πολίτης, θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφίας, συμπεριέλαβε την παράδοση στο μνημειώδες έργο του «Παραδόσεις».
Η καταγραφή του είναι αποκαλυπτική.
Η Πατρινέλα παρουσιάζεται ως γυναίκα που βρίσκεται πάνω στο Κάστρο και περιδιαβαίνει τη νύχτα. Όταν πρόκειται να συμβεί κάποια συμφορά, ακούγεται το κλάμα της.
Και ο Πολίτης καταγράφει ξεκάθαρα την ουσία της πατρινής παράδοσης:
η Πατρινέλα δεν κάνει κακό. Αντίθετα, φυλάει την Πάτρα.Η λαϊκή δοξασία έφτανε μάλιστα ακόμη μακρύτερα.Οι παλιοί Πατρινοί πίστευαν ότι η παρουσία της προστάτευε την πόλη από τις μεγάλες επιδημίες που για αιώνες αποτελούσαν τον τρόμο των ευρωπαϊκών πόλεων, ιδιαίτερα από τη χολέρα και την πανούκλα.
Υπήρχε όμως και μια σκοτεινότερη πλευρά στον θρύλο.Η Πατρινέλα θεωρούνταν ότι μπορούσε να προαισθανθεί τον θάνατο.
Όταν πέθαινε κάποιος γνωστός ή επιφανής Πατρινός, σύμφωνα με διαφορετικές εκδοχές της παράδοσης, το κλάμα της ακουγόταν μέσα στη νύχτα.Δεν προκαλούσε τον θάνατοΤον θρηνούσε.
Και όταν πλησίαζε κάποια μεγάλη συμφορά, δεν την έφερνε.Προειδοποιούσε την πόλη γι’ αυτήν.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία, γιατί αλλάζει εντελώς την εικόνα της Πατρινέλας.
Δεν πρόκειται για το κλασικό κακόβουλο «φάντασμα» μιας ιστορίας τρόμου.
Στη λαϊκή παράδοση ήταν περισσότερο ένα προστατευτικό στοιχειό, ένας μυθικός φρουρός που είχε ταυτιστεί τόσο πολύ με την πόλη ώστε πήρε το ίδιο της το όνομα.
Πατρινέλα.
Η γυναίκα της Πάτρας.
Η μορφή της μάλιστα βρισκόταν ψηλά στο Κάστρο και παλαιότερα ήταν πολύ περισσότερο ορατή από την πόλη. Για γενιές Πατρινών το παράξενο ανθρώπινο ομοίωμα πάνω στα τείχη αποτελούσε ένα πραγματικό σημείο αναφοράς.
Έτσι γεννήθηκε ένας από τους χαρακτηριστικότερους αστικούς θρύλους της Πάτρας.
Και εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία της σύγχρονης εποχής.
Σήμερα η λέξη «Πατρινέλα» χρησιμοποιείται αρκετές φορές ειρωνικά ή ακόμη και απαξιωτικά.
Μόνο που αυτή η σημασία δεν έχει σχέση με την αρχική Πατρινέλα του θρύλου.
Η ιστορική Πατρινέλα της λαϊκής παράδοσης δεν ήταν η γραφική φιγούρα που καυχιόταν για την πόλη της.
Ήταν εκείνη που τη φύλαγε.Δεν έφερνε τις συμφορές.Τις προαισθανόταν.
Δεν χαιρόταν με τον θάνατο.
Τον θρηνούσε.
Δεν τρόμαζε τους Πατρινούς για να τους κάνει κακό.
Στη συλλογική φαντασία των παλαιότερων γενεών στεκόταν πάνω από την πόλη για να την προστατεύει.
Ίσως λοιπόν αξίζει, πριν χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «Πατρινέλα» υποτιμητικά , να θυμόμαστε από πού πραγματικά προέρχεται.
Γιατί πίσω από τη σημερινή ειρωνική χρήση της κρύβεται ένας θρύλος αιώνων.
Ένα αρχαίο άγαλμα που εντοιχίστηκε σε ένα βυζαντινό κάστρο.
Μια μορφή που η λαϊκή φαντασία μετέτρεψε σε γυναίκα.
Ένα φάντασμα που έκλαιγε όταν πλησίαζε το κακό.
Και ένα στοιχειό που, σύμφωνα με τους παλιούς Πατρινούς, είχε μία αποστολή:
να φυλάει την Πάτρα.
Αυτή ήταν η Πατρινέλα.
Το φάντασμα της Πάτρας που δεν στοίχειωνε την πόλη. Την προστάτευε.
Δ. Πασχαλης
